زندگینامه
از خاندان، تحصیلات و زندگی باباطاهر اطلاعات اندکی در دسترس است. باباطاهر در خانوادهای پارسی متولد شد و در استان همدان در ایران زندگی میکرد. طبق روایتها، این شاعر که درگیر هیزمشکنی و بیسواد بود، در مدرسهای مذهبی شرکت میکرد که در آنجا مورد پذیرش همکلاسیهای خود قرار نمیگرفت. بنا به نوشتهٔ راوندی در راحةالصدور، باباطاهر در سال ۴۴۷ هجری با طغرل سلجوقی دیدار کرده و مورد احترام وی نیز قرار گرفته است. در یکی از دوبیتیهای مشهورش سال تولدش را به حروف ابجد گنجانیده که پس از محاسبه توسط میرزا مهدیخان کوکب به سال ۳۲۶ هجری رسیده است، اما رشید یاسمی با استناد به همان دو بیتی و اشاره به اهمیت عدد ۱٬۰۰۰ نزد اغلب ملل، بیان کرده که مقصود باباطاهر از واژهٔ الف سال ۱۰۰۰م بوده و در نتیجه مقارن سالهای ۳۹۰ و ۳۹۱ (برابر با ۱٬۰۰۰ میلادی) زاده شده است. او پس از ۸۵ سال زندگی، در همدان وفات یافته است.
زبان شعر
اشعار باباطاهر به زبان فارسی و برخی نیز گفتهاند به گویش پهلوی سروده شده است که گویش قدیم همدانی است و به فارسی میانه، فارسی معیار (استاندارد) و گویشهای قدیمی شمال غرب ایرانی مانند پارتی و مادی مرتبط بود، سراییده شد. این سبک گویش را فهلویات مینامیدند.
بیشتر منابع سنتی این گویش را بهطور کلی و غیر تخصصی لُری نامیدهاند، در حالی که عنوانی که از روزگار کهن برای چنین اشعاری رواج داشته، یعنی فهلویات، ظاهراً نشان میدهد که این اشعار را متعلق به زبانی وابسته به گویش ایرانیِ میانهٔ پهلوی میدانستهاند. با این همه، روبن آبراهامیان شباهت نزدیکی میان زبان این اشعار و گویشی یافت که امروزه یهودیان همدان به آن سخن میگویند. به طور کلی از باباطاهر به عنوان شاعر فارسیسرای یاد میشود. دوبیتی را هم به او منسوب میدارند. الپی-الول ساتن درباره باباطاهر میگوید: «او را میتوان نخستین شاعر بزرگِ عشقِ صوفیانه در ادبیات فارسی توصیف کرد. در دو دهه اخیر، دوبیتیهای او بارها با موسیقی همراه شدهاند.»
دوبیتی را هم به او منسوب میدارند:
عزیزا مردی از نامرد نائی
فغان و ناله از نامرد نائی
حقیقت بشنو از پور فریدون
که شعله از تنور سرد نائیدر سفرنامه موسیوپ نیکیتین آمده: پروفسور در موقع حرکت ما توصیه میکرد که دوبیتیهای باباطاهر عریان یا لر را همراه بیاوریم زیرا به عقیده او آنطور که باید و شاید است به شهرت بسزایی دست نیافته و علاوه بر این به واسطهٔ لهجه لری بسیار جالب توجه است و من بسیار متأسفم که نسبت به این قسمت نتوانستم ادای وظیفه کنم
آرامگاه
آرامگاه باباطاهر در شمال شهر همدان و در میدانی به نام وی قرار دارد. سبک معماری کنونی آن دارای طراحی مدرن ایرانی با معماری سنتی ایرانی است. این آرامگاه در سال ۱۳۴۴ ساخته و در سال ۱۳۸۳ بازسازی شده است. بنای مقبره باباطاهر در گذشته چندین بار بازسازی شده است. در قرن ششم هجری برجی آجری و هشت ضلعی بوده است. در دوران حکومت رضاشاه پهلوی نیز بنای آجری دیگری به جای آن ساخته شده بود. در جریان این بازسازی لوح کاشی فیروزهای رنگی مربوط به سده هفتم هجری به دست آمد که دارای کتیبهای به خط کوفی برجسته و آیاتی از قرآن است و هماکنون در موزه ایران باستان نگهداری میشود. احداث بنای جدید در سال ۱۳۴۴ خورشیدی توسط انجمن آثار ملی و شهرداری وقت همدان و محسن فروغی انجام شده است. این بنای تاریخی طی شماره ۱۷۸۰ در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۳۷۶ به ثبت آثار تاریخی و ملی ایران رسیده است. در اطراف بنای جدید فضای سبز وسیعی احداث شده است.
برخی از بزرگانی که درجوار مزار باباطاهر آرمیدهاند:
محمد ابن عبدالعزیز از ادیبان سده ۳ هجری
ابوالفتح اسعد از فقیهان سده ۶
میرزا علی نقی کوثر از دانشمندان سده ۱۳
مفتون همدانی از شاعران سده ۱۴
آرامگاهی نیز به نام آرامگاه باباطاهر در خرمآباد منسوب به این شاعر است که با شماره ۱۴۴۷۳ در اسفند ۱۳۸۴ ثبت ملی شده است.
حمدالله مستوفی به سال ۷۴۰ ه.ق در نام بردن از همدان این شهر را به نام همدان باباطاهر اسم میبرد که نشان از مشهور بودن همدان به نام باباطاهر است.
آثار باباطاهر
برخی معتقدند ترانهها یا دو بیتیهای باباطاهر در بحر هزج مسدس محذوف سروده شده است. البته اطلاق عنوان فهلویات بر این نوع دوبیتیها احتمالاً نشان میدهد که آنها در زبان پهلوی و مربوط به گویش ایران میانه آن باشد. با این حال روبن آبراهامیان خاورشناس ارمنستانی به این نتیجه رسید که گویش بکار رفته در دوبیتیهای باباطاهر گرایش نزدیکی با گویش مورد استفاده توسط یهودیان معاصر همدان دارد. گویش یهودیان همدان در شاخه شمال غربی زبانهای ایرانی طبقهبندی شده است. دو قطعه و چند غزل و مجموعه کلمات قصار به زبان عربی از آثار دیگر اوست. کتاب سرانجام شامل دو بخش عقاید عرفاً و صوفی و الفتوحات الربانی فی اشارات الهمدانی است. تعداد دوبیتیهای وی تا ۳۵۴ دوبیتی برشمردهاند. چند نمونه از دوبیتیهای باباطاهر:
باباطاهر همدانی
