مقایسه ترجمه‌های کمدی الهی؛ محسن نیک‌بخت یا شجاع‌الدین شفا؟

کمدی الهی اثر دانته آلیگیری یکی از مهم‌ترین منظومه‌های روایی ادبیات جهان است. این اثر در سه بخش دوزخ، برزخ و بهشت، سفر خیالی دانته از تاریکی و رنج تا پالایش و روشنایی را روایت می‌کند. در میان ترجمه‌های فارسی، دو دوره سه‌جلدی محسن نیک‌بخت و شجاع‌الدین شفا بیش از دیگر نسخه‌ها با یکدیگر مقایسه می‌شوند. در این راهنما، تفاوت این دو دوره را بدون اعلام یک برنده قطعی بررسی می‌کنیم تا انتخاب بر اساس نیاز خواننده انجام شود.

دو دوره کامل کمدی الهی در الفبا

کمدی الهی با ترجمه محسن نیک‌بخت را نشر کتاب پارسه منتشر کرده است. نیک‌بخت این ترجمه را مستقیماً از زبان ایتالیایی انجام داده و کار ترجمه در سال ۱۳۸۵ به پایان رسیده است؛ نخستین ثبت چاپ این دوره به سال ۱۳۸۸ بازمی‌گردد.

کمدی الهی با ترجمه شجاع‌الدین شفا را انتشارات امیرکبیر منتشر کرده است. انتشار دوزخ در سال ۱۳۳۴ آغاز شد و دوره کامل در سال ۱۳۳۵ در دسترس قرار گرفت. این ترجمه نیز مستقیماً از ایتالیایی انجام شده و در کنار متن، مقدمه، توضیحات و حواشی مترجم را در اختیار خواننده می‌گذارد.

جدول مقایسه ترجمه محسن نیک‌بخت و شجاع‌الدین شفا

تعداد صفحات هر جلد

برای جلوگیری از اشتباه، تعداد صفحات زیر دقیقاً مربوط به چاپ‌های موجود در کتابفروشی الفباست. شمار صفحات در نوبت چاپ، قطع یا صفحه‌آرایی دیگر ممکن است متفاوت باشد.

تفاوت اصلی دو ترجمه چیست؟

تفاوت مهم نخست، فاصله زمانی دو ترجمه است. ترجمه شفا بخشی از تاریخ ترجمه ادبی در ایران به شمار می‌آید و زبان، توضیحات و شیوه عرضه آن رنگ‌وبوی دوره خود را دارد. این نسخه برای خواننده‌ای جذاب است که به یک ترجمه باسابقه، مقدمه و حواشی مترجم اهمیت می‌دهد. در نقدهای منتشرشده درباره این ترجمه، به نثرگرایی و گاه بسط بیشتر بیان در برابر ایجاز شاعرانه اصل ایتالیایی اشاره شده است. این توصیف به‌تنهایی نه امتیاز قطعی است و نه ایراد قطعی؛ ممکن است برای برخی خوانندگان توضیح‌دهنده و برای برخی دیگر دورتر از فشردگی شعر دانته باشد.

ترجمه نیک‌بخت چند دهه بعد انجام شده است. همین فاصله زمانی باعث می‌شود خواننده با انتخابی متأخرتر در فارسی روبه‌رو باشد. با این حال، جدیدتر بودن یک ترجمه به‌تنهایی کیفیت یا دقت بالاتر را ثابت نمی‌کند. برای داوری قطعی باید بندهای متن فارسی با اصل ایتالیایی، وزن و ایجاز شعر، لحن شخصیت‌ها و نظام ارجاعات هر مترجم به‌صورت روشمند سنجیده شود.

تعداد بیشتر صفحات دوره نیک‌بخت نیز دلیل قطعی بر کامل‌تر یا بهتر بودن آن نیست. صفحه‌آرایی، اندازه حروف، قطع، مقدمه‌ها و حواشی می‌توانند شمار صفحات را تغییر دهند. بنابراین اختلاف ۱۲۸ صفحه‌ای این دو چاپ، یک مشخصه فیزیکی است و نباید به‌تنهایی معیار کیفیت ترجمه قرار گیرد.

کدام ترجمه برای شما مناسب‌تر است؟

• اگر ترجمه‌ای باسابقه با مقدمه، شرح و حواشی مترجم می‌خواهید، دوره شجاع‌الدین شفا انتخاب قابل بررسی‌تری است.
• اگر ترجمه‌ای متأخرتر از ایتالیایی و چاپ نشر کتاب پارسه را ترجیح می‌دهید، دوره محسن نیک‌بخت را بررسی کنید.
• اگر زبان و لحن برایتان مهم‌ترین معیار است، چند صفحه از هر دو ترجمه را کنار هم بخوانید. انتخاب میان نثر کلاسیک‌تر و فارسی متأخرتر تا حد زیادی شخصی است.

پرسش‌های رایج

آیا هر دو دوره کامل‌اند؟

بله. هر دو محصول شامل سه بخش اصلی کمدی الهی، یعنی دوزخ، برزخ و بهشت هستند.

آیا ترجمه نیک‌بخت به دلیل صفحات بیشتر بهتر است؟

نه لزوماً. تعداد صفحات به چاپ و صفحه‌آرایی وابسته است و معیار مستقلی برای سنجش دقت یا روانی ترجمه نیست.

آیا می‌توان یکی از دو ترجمه را به‌طور مطلق برتر دانست؟

بر اساس منابع قابل اتکا، شواهد کافی برای یک حکم مطلق وجود ندارد. سابقه تاریخی و شرح‌های شفا از یک سو و متأخرتر بودن ترجمه نیک‌بخت از سوی دیگر، دو نوع نیاز متفاوت را پاسخ می‌دهند.

English summary: Alefba offers two complete Persian editions of Dante Alighieri’s Divine Comedy. Mohsen Nikbakht’s three-volume edition is a later direct translation from Italian, while Shojaeddin Shafa’s historic direct translation includes extensive introductory and explanatory material. Page totals shown here refer specifically to the editions currently catalogued by Alefba.