کودکی در تهران؛ رؤیای نویسندهشدن
مریم میرزاخانی ۱۲ مه ۱۹۷۷ در تهران به دنیا آمد و یکی از چهار فرزند خانواده بود. پدرش مهندس و مادرش خانهدار بود و سه خواهر و برادرش نیز بعدها مهندس شدند. کودکی او با سالهای انقلاب و جنگ ایران و عراق همزمان شد، اما خودش از کودکی شاد و محیطی سخن گفته بود که زنان را به استقلال و دنبالکردن علاقههایشان تشویق میکرد. بیش از ریاضی شیفتهٔ رمان بود و رؤیای نویسندهشدن داشت. برادر بزرگترش که به علم علاقه داشت، داستانها و مسئلههای علمی را با او در میان میگذاشت و یکی از نخستین جرقههای علاقهاش به ریاضی از همان گفتوگوها آمد.
فرزانگان و یک شروع ناموفق
ورود به مدرسهٔ فرزانگان تهران جهش بزرگی در دشواری درسها بود. سال نخست راهنمایی برای مریم در ریاضی خوب پیش نرفت و یک معلم توانایی او را جدی نگرفت. تغییر معلم و حمایت بعدی نشان داد برداشت دیگران تا چه اندازه میتواند اعتمادبهنفس نوجوان را تغییر دهد. او با دوست دیرینهاش رؤیا بهشتی درس میخواند، به کتابخانه سر میزد و کمکم از دانشآموزی مردد به حلکنندهای نیرومند برای مسئلههای دشوار تبدیل شد.
دو مدال طلای المپیاد
میرزاخانی در ۱۷سالگی یکی از نخستین دو دختر عضو تیم المپیاد ریاضی ایران شد. در المپیاد جهانی ۱۹۹۴ هنگکنگ مدال طلا گرفت. یک سال بعد در تورنتو با امتیاز کامل ۴۲ از ۴۲ دومین مدال طلا را به دست آورد. بریدهٔ روزنامهٔ اطلاعات ۳ مرداد ۱۳۷۴ خبر این موفقیت هندسه را ثبت کرده و اکنون نسخهٔ آن در مالکیت عمومی ایران در ویکیمدیا کامنز نگهداری میشود.
دانشگاه شریف و حادثهٔ اتوبوس
او کارشناسی ریاضی را در دانشگاه صنعتی شریف گذراند و در ۱۹۹۹ فارغالتحصیل شد. در سال ۱۳۷۶ / ۱۹۹۸، اتوبوس حامل دانشجویان نخبهٔ ریاضی پس از مسابقهای در اهواز دچار سانحه شد و چند دانشجو جان باختند؛ میرزاخانی و شماری دیگر زنده ماندند. این رویداد بخشی تلخ از سالهای دانشگاهی او بود، اما نباید علت موفقیت یا تصمیمهای بعدیاش را بدون شاهد مستقیم به آن نسبت داد.
هاروارد و رسالهای استثنایی
میرزاخانی برای تحصیلات تکمیلی به هاروارد رفت و زیر نظر کرتیس مکمولن، برندهٔ فیلدز، کار کرد. با وجود مانع زبان، در کلاسها پیوسته پرسش میپرسید و یادداشتهایش را فارسی مینوشت. رسالهٔ ۲۰۰۴ او چند مسئلهٔ مهم دربارهٔ سطوح هذلولوی و فضاهای پیمانهای را حل کرد و سه مقالهٔ بزرگ از دل آن بیرون آمد: شمارش ژئودزیکهای بستهٔ ساده، محاسبهٔ حجم فضاهای پیمانهای و اثباتی تازه برای حدس ویتن.
کلی، پرینستون و استنفورد
پس از دکتری، همزمان پژوهشگر مؤسسهٔ ریاضی کلی و استادیار پرینستون شد. در ۲۰۰۸ یا ۲۰۰۹، بسته به شیوهٔ ثبت سال دانشگاهی در منابع، به هیئت علمی استنفورد پیوست و تا پایان زندگی استاد ریاضی آنجا بود. روش کارش مشهور بود: روی کاغذهای بزرگ شکل میکشید و فرمولها را در حاشیه مینوشت. دختر خردسالش این شیوه را «نقاشیکردن» مادر میدانست. خود مریم بر صبر تأکید میکرد و از تصویر نابغهای که بیدرنگ پاسخ را میبیند فاصله داشت.
همکاری با الکس اسکین
یکی از مهمترین پروژههای بعدی او همکاری طولانی با الکس اسکین دربارهٔ دینامیک فضاهای پیمانهای بود. نتیجه، مقالهای حدود دویست صفحهای و قضیهای بود که رفتار مدارها را با سختگیری شگفتانگیزی توصیف میکرد. این کار پیوند میان هندسه، دینامیک و مسئلههایی مانند حرکت روی میز بیلیارد چندضلعی را عمیقتر کرد و از سوی ریاضیدانان آغاز دورهای تازه خوانده شد.
مدال فیلدز ۲۰۱۴
اتحادیهٔ بینالمللی ریاضی در کنگرهٔ سئول ۲۰۱۴ مدال فیلدز را برای «دستاوردهای برجسته در دینامیک و هندسهٔ سطوح ریمانی و فضاهای پیمانهای آنها» به میرزاخانی اهدا کرد. او نخستین زن و نخستین ایرانی برندهٔ این جایزه شد. اهمیت تاریخی این رخداد نباید جای محتوای علمی کارش را بگیرد: جایزه نتیجهٔ مجموعهای از ایدههای عمیق دربارهٔ فضاهایی بود که شکلهای ممکن سطوح را سازمان میدهند.
خانواده و زندگی خصوصی
همسر او یان وندراک، دانشمند علوم رایانه، و دخترشان آناهیتا بود. دوستان و خانواده در مراسم یادبود استنفورد از شوخطبعی، فروتنی، قدرت تمرکز و علاقهٔ او به خانواده سخن گفتند. منابع استنفورد همچنین از پدر و مادر، یک خواهر و دو برادر او بهعنوان بازماندگان یاد میکنند. نام والدین در منابع رسمی استفادهشده منتشر نشده و صفحه آن را حدس نمیزند.
بیماری و درگذشت
سرطان پستان در ۲۰۱۳ تشخیص داده شد. بیماری در ۲۰۱۶ به کبد و استخوان گسترش یافت. مریم میرزاخانی جمعه ۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۱۷ در بیمارستان استنفورد درگذشت؛ ۴۰ سال داشت. علت درگذشت پیامد سرطان پستان پیشرفته بود، نه حادثه یا خودکشی. مرگ زودهنگامش پژوهشهای ناتمام و جامعهای بزرگ از دانشجویان و همکاران را سوگوار کرد.
میراث و نقش در این کتاب
۱۲ مه، زادروز او، به روز زنان در ریاضیات تبدیل شده است. نامش بر جایزهها، برنامههای پژوهشی و مراکز آموزشی مانده، اما میراث اصلی او مجموعهٔ قضیهها، روشها و الگویی است که از کنجکاوی صبورانه به جا گذاشت. در این نسخهٔ الفبا، مریم موضوع زندگینامهٔ کودک است؛ نویسنده محمود برآبادی، تصویرگر پروین حیدریزاده و ویراستار عطیه عصاپور هستند. تصویر اصلی پروفایل فقط نسخهٔ کوچک آزادشده در کامنز است و نباید با نسخههای با وضوح بالاتر و محدودیت متفاوت جایگزین شود.
