تحصیلات دانشگاهی
تحصیلات دانشگاهی او در رشتههای فلسفه، الهیات و برنامهریزی توسعه آموزش عالی بوده است. او هماکنون در دانشگاههای تهران، شهید بهشتی، علامه طباطبایی و علوم و تحقیقات تدریس میکند. فراستخواه مؤسس و دبیر علمی میز آینده پژوهی آموزش عالی در مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی است.
فراستخواه «نظریه ایرانی کنشگران مرزی» را از رهگذر پژوهشهای درونمان خود در ایران به دست داده است.
وی در نیمه اول دهه ۷۰شمسی در دانشگاهها ومراکز آموزش عالی تبریز تدریس کرده است. از نیمه دوم دهه ۷۰ شمسی تا کنون (سال تحصیلی ۹۴–۹۳)، در دانشگاههای تهران، علامه طباطبایی، الزهرا و شهید بهشتی به تدریس اشتغال دارند. موضوعات تدریس فراستخواه عبارت بوده است از: جامعهشناسی تغییرات فرهنگی، تاریخ تفکر اجتماعی، جامعهشناسی دین، جامعهشناسی جوانان، سیاست گذاری و برنامهریزی آموزش عالی، کیفیت دانشگاه، اعتبار سنجی و روشهای تحقیق کیفی. حوزههای اصلی تحقیقاتِ فراستخواه عمدتاً سه قلمرو را دربرگرفته است: ۱. مطالعات دین، ۲. مطالعات اجتماعی، ۳. مطالعات علم، آموزش عالی و دانشگاه. بخشی از نتایج این تحقیقات در قالب کتابها و مقالات منتشر شده است. زندگی وزمانه مقصود فراستخواه دربارهٔ ایشان توسط مریم برادران با عنوان «آرامش در طوفان» منتشر شده است.
کنشگر مرزی
کنشگر مرزی نظریه ای ایرانی است که مقصود فراستخواه آن را بر اساس مطالعات تاریخ معاصر ایران مطرح و توسعه داده است. کنشگر مرزی عاملی انسانی است که میکوشد در فاصله میان محدودیتهای ساختاری ایران، امکانهایی تازه کشف یا حتی خلق بکند. در مرزهای میان دولت وجامعه در تردد است. بین دیوان حکومتی و ایوان اجتماعی رفتوآمد میکند. هر چند محدودیتهای جامعه مدنی در ایران به صورت مانعی جدی بر سر راه توسعه ایران درآمده است اما پس زمینههای فرهنگ و تمدن ایرانی از یک سو و پویاییشناسی خاص در زیر پوست این جامعه از سوی دیگر موجب میشود نژاد کاملاً متفاوتی از کنشگران به عرصه بیایند و طرح تغییر را همچنان پی بگیرند. در نظریه ایرانیِ کنشگران مرزی سه دورهٔ قاجار، پهلوی و بعد از انقلاب اسلامی بررسی شده است، انواع مدلها و شیوههای عمل این کنشگران، بسترهای ظهور و خاستگاههای فعالیتی آنها، سنخشناسی این کنشگران، ظرفیتهای عملکردی، کارکردهای نهادساز و ساخت دهنده و سرانجام آسیبشناسی و محدودیتهایشان مورد بحث قرار گرفته است. رهیافت کنشگر مرزی از رهگذر استقرای جزء به جزء تاریخ ایرانی و تنوعات کنشهای ایرانیان بهویژه در شرایط شکاف بین دولت و ملت به دست آمده است.
نظریه ایرانی کنشگر مرزی کوششی است برای عبور از سرمشق فقدان و نگاه یکسویهٔ آسیب شناختی در فهم مسائل جامعه ایرانی. نظریهپرداز با حساسیت تاریخی به توصیف غنی در هر یک از سه دوره مبادرت میکند و میکوشد تجربههای زیستهٔ این کنشگران را قابل فهم بکند، نشان بدهد که چگونه در دل جامعه ایرانی تواناییهای بالقوه ای برای تداوم زندگی حتی در شرایط عسرت تاریخی و انسدادهای ساختاری وجود دارد و رمز بقای موجودیتی به نام ایران و صلح و همبستگی اجتماعی بوده است.
«کنشگر مرزی» از شواهد میدانی در تاریخ ایران کشف، صورتبندی و توضیح شده است. با توضیح علّی و بهصورت سیستماتیک و همراه با شواهد تجربی تشریح شده است. در وهله نخست نظریه به این پرسش میپردازد که این نوع کنشگری چرا به وجود میآید؟ نظریه چرایی بروز این روش کنشگری برمیشمارد؛ مثل بزرگی دولت یا بزرگی اقتصاد دولتی را یکی از علل میداند. استقلال دولت از درآمد مالیاتی و اتکای دولت به رانتها و منابعی کمیاب مانند نفت، جایگاهی بیبدیل به دولت و سپس نقش مهم به کنشهای مرزی میدهد. همچنین است هزینه بالای تغییر و نیز موقعیت خاص منطقهای و بینالمللی ایران و بقیه.
پرسش بعدی که نظریه به آن میپردازد این است که این نوع از کنشگری، ریشه در چه زمینههایی دارد؟ اینها نیز احصا شدهاند مانند کهنسالی ایران و خاطرات تمدنی، تصاویر ذهنی و خیالها که سبب شده است انسان ایرانی از زندگی و پیشرفت دست برندارد. انسان ایرانی در هر زمانه و زمینهای در پی تصاویر بلند و خیالهای خود باشد و از هر طریق راهی به آنها بجوید. ایرانیان در ذخیره تاریخی گرانبار خود ابنسیناها، خیامها و خوارزمیها دارند و با همین تصاویر است که از زندگی دست نمیکشند. البته وجه دیگر نیز آن است که روح سازگار ایرانی سبب میشود در هر جای و شرایطی راهی بجوید و روشی بسازد. آن ناآرامی همیشگی که مسبب سازگاری ایرانیان شده است و گاه بهافراط هم شاید رفته است، خواهناخواه، زمینه این گونه کنش، یعنی کنشگری مرزی را در ایران فراهم کرده است. اصولاً این نظریه میگوید صوَر خیال انسان ایرانی وسیع است. وسعت صور خیال ایرانی و قدرت تخیل اجتماعی ایرانی سبب شده که وقتی از یک طریق نتوانسته، طرق دیگری را برگزیده است.
پرسش سوم آن است که کنشگران مرزی از چه راهبردها یا تاکتیکهایی استفاده کردهاند؟ کنشگران مرزی چه راهکارهایی یافته یا ساختهاند؟ نظریهپرداز روشها یا ترفندهای گوناگون را به ما نشان میدهد. از مذاکره و چانهزنی گرفته تا صدابخشی مردمان و توانمندسازی جامعه. از دیپلماسی و آموزش حکمرانان گرفته تا تصمیمسازی و اصلاح، تعدیل یا ارتقای سیاستگذاری.
پرسش چهارم که نظریهپرداز ایرانی و تشریح کرده است، این است که کدام متغیرها، کنشهای مرزی را تقویت یا تعدیل کردهاند؟ در پاسخ به این پرسش نشان میدهد که گاهی روابط یا نسبتهای خانوادگی توانسته است این نوع کنش را تسهیل یا حتی تقویت کند. همچنین ویژگیهای شخصی مانند هوش کنشگر -در غیاب ساختارهای هوشمند- اهمیت زیادی داشته است. توانایی شخص کنشگر در خلاقیت یا در طرح افکندن ابتکارات نیز امکان این نوع کنشگری را تشدید و تقویت کرده است. سوای این خصایص فردی و خانوادگی و خاندانی عوامل محیطی و خارجی مانند بحرانها نیز تشدیدکننده بودهاند. گاهی بحرانها گوش دولتها را شنواتر کرده است و به این ترتیب کنشهای مرزی را تقویت کردهاند.
از سوی دیگر بنا به تصریح خود نظریهپرداز کنشگر مرزی، این نظریه بنا ندارد ایدئولوژی باشد. این نظریه در پی تجویز نیست بلکه در پی توصیف است، البته توصیفی فربه، غنی و سیستماتیک. همچنین باید توجه کرد که این نظریه، دعوت به نظریه اعتدال نیست. مرادش این نیست که حد وسط خوب است. نظریه «نه دولت و نه ملت» یا «کمی دولت و کمی ملت» نیست. این نظریه رهیافت رئالیسم انتقادی را در پیش میگیرد. «کنشگر مرزی» آدم فرهمند، همهفنحریف و قهرمان نیست. همهکاره نیست. افزون بر این یگانه کنشگر جامعه ایران هم نیست. حتی شاید کنشگر برتر هم نباشد. نکته این است که بدانیم هست. در کنار کنشگران مدنی هست. وی هم کار خودش را به انجام میرساند.
کتاب کنشگران مرزی
با افزایش شکاف ملت-دولت و در شرایط انسداد، که پنجرهها برای گفتوگو بسته میشوند، پلهای ارتباطی از بین میروند، دیوارهای بیاعتمادی بلندتر، و حوزههای مدنی ضعیفتر میشوند، فضایی از ناامیدی بر اذهان سنگینی حاکم است که اعتماد به نفس اجتماعی را تهدید میکند. اما جامعه ایرانی از نفس نمیافتد. قابلیتهای تمدنی و فرهنگی سبب میشود که عاملان اجتماعی با تنوع بخشیدن به شیوههای عمل خود، صورتهای متفاوتی از کنشگری در پیش بگیرند.
کنشگری مرزی یکی از این تنوعات و ابتکارات عمل اجتماعی توسط عاملانی است که پایی در حکومت و پایی در جامعه دارند، میان ایوان جامعه و دیوان دولت تردد میکنند و دست به خلاقیتهای مختلف میزنند، فضای واسط به وجود میآورند، روزنههایی برای گفتوگو میگشایند و برای توسعه پایدار ایران، ظرفیتسازی و برای جامعه ایرانی، توانمندسازی میکنند.
در چنین وضعیتی بیم آن میرود که همین کنش گران نیز توسط دولتها طرد و به حاشیه رانده شوند؛ یا خود آنها به قدرت و رانت و زیست سیاست چسبندگی پیدا کنند، در آن صورت، دوباره تمام دستاورد نسلها در سیاهچالههای مناقشات فرومیرود و امر توسعه و پایداری در جامعه همچنان به تعویق میافتد.
مقصود فراستخواه با توسعه «نظریه ایرانی کنشگران مرزی»، به سراغ این مسئله رفته است. این نظریه توضیح میدهد که عمل مرزی چرا و بر اثر چه موجبات و زمینههایی توسط عاملان ایرانی اتخاذ میشود، چه اقسامی دارد، چه متغیرهایی میتوانند کنش مرزی را تعدیل یا تشدید بکنند و کدام پیامدها و آثار از این نوع کنشها انتظار میرود. نظریهپرداز، مبانی و مدلهای متنوع کنشِ مرزی در تاریخ معاصر را با ذکر احوال و اعمالِ کنشگران مختلف در دویست سال تاریخ معاصر توضیح میدهد و هم قابلیتها و دستاوردها و هم محدودیتها و معرضهای عملکرد مرزی را محل تأمل و تحلیل قرار میدهد.
در این کتاب نظریهپرداز با تفصیل و دقت بر محدودیتها و موانع کنشهای مرزی مداقه کرده است. وی موانع و محدودیتهایی مانند «چسبندگی کنشگران مرزی به بوروکراسی دولتی»، «تولید فعالیت به جای نهادسازی و توانمندسازی»، «بوروکراسی دولت، روح خلاقیت و چالاکی از کنشگران میستاند»، «لختی، ماندگرایی و فرمالیسم»، «فقدان ظرفیتهای جذب در حکومت»، «دشواری بازی در زمین گلآلوده» و «قدرت دانشی و کارگذاری از عهده قدرت حکومتی و رانتی برنمیآید» را برشمرده است.
از سوی دیگر نظریهپرداز تأکید دارد که گاهی نظریات با درک عامهپسند تأویل میشود؛ بنابراین میخواهد که از همین آغاز مراقبت کنیم تا نظریه عامهپسند نشود. او این نگرانی را به روشنی ابراز میکند که «تأویل عامهپسند نظریههای بزرگ بسیار مهم است و من در مورد نظریه کنشگران مرزی نیز این ترس را دارم که نوعی بدفهمی و سوءِ تأویل اجتماعی از آن به دست داده شود که از عمق نظریه و پیچیدگیهای نظری آن بکاهد».
خصوصاً که کنشگر مرزی، چون در میان ایوان و دیوان فعالیت میکند، گاهی وسط بازی مبتذلی شکل میگیرد و کنشگر مرزی به دلیل وسوسه منافعی که در دستگاه وجود دارد به قدرت چسبندگی پیدا میکند بهویژه آنکه در ایران، قدرت کالای کمیاب است. در نتیجه بخش بزرگی از کنشگران مرزی به سبب مقتضیات «زیست – قدرت»، خاصیت کنش مرزی خود را از دست میدهند و به مدافعان وضع موجود و توجیهگر آن تبدیل میشوند.
کتابشناسی
مسئلهٔ ایران. مقصود فراستخواه، تهران: آگاه. چاپ چهارم،1403
استادان استادان چه کردند؛ تاریخ دارالمعلمین و دانشسرای عالی «از ۱۲۹۷ تا ۱۳۵۷». مقصود فراستخواه، تهران: نی. 1400
تحولات بین نسلی در زندگی دانشگاهی ایران؛ مطالعه ای در سه نسل استادی. مقصود فراستخواه و زهرا محمدی، مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی
دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسئلههای ایرانی، مقصود فراستخواه، تهران: نشر نی (چاپ دوم)، ۱۳۹۷، مؤلف برتر در نخستین جشنواره ملی تجلیل از آثار برتر حوزه جهانی شدن، مرکز مطالعات جهانی شدن، 1392
سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران: بررسی تاریخی آموزش عالی و تحولات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مؤثر بر آن، مقصود فراستخواه، تهران: رسا، ۱۳۸۸
سرآغاز نواندیشی معاصر (دینی و غیر دینی): تاریخچه پیدایی و برآمدن اندیشه نوین دینی و غیردینی، مقصود فراستخواه، تهران: شرکت سهامی انتشار (چاپ چهارم، 1388)
دانشگاه ایرانی و مسئلهٔ کیفیت: جستارگشایی برای نظام تضمین کیفیت آموزش عالی ایران براساس بررسی تطبیقی ۱۶ کشور جهان، مقصود فراستخواه، تهران: آگاه(چاپ دوم)، ۱۳۹۵
زبان قرآن، مقصود فراستخواه، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۶ (چاپ دوم، زبان قرآن، تهران: علمی فرهنگی، 1396)
دین و جامعه (مجموعه مقالات)، مقصود فراستخواه | حسین ناظمزاده، تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۷
«دین، خرد، دانش: یادداشتهایی بر روند احیاء اصلاح و بازسازی اندیشه»، مقصود فراستخواه، تبریز: تابش، ۱۳۶۸
تعریف مجدد دین به ضمیمه طنین هستی و تمنای وجود، مقصود فراستخواه، تهران: تفکر، ۱۳۷۷
تدبری در آیات قرآنی، مقصود فراستخواه، تهران: قلم، ۱۳۹۳
تاریخ هشتادساله دانشکده فنی دانشگاه تهران، مقصود فراستخواه، تهران: نی، نشر نی آمازونamazon. چاپ دوم، 1400
ما ایرانیان: زمینه کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی، مقصود فراستخواه، تهران: نی، ۱۳۹۴ (نوبت چاپ:۲۸)، آمازونamazon, کتاب برتر حوزهٔ علوم اجتماعی (تألیف) در جشنوارهٔ مهرنامه در میان ۷۰ کتاب برگزیده از کتابهای سال ۱۳۹۴ به انتخاب داوران و مشاوران علمی مهرنامه
روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی با تأکید بر نظریهٔ برپایه (گراندد تئوری «GTM"). فراستخواه، مقصود. تهران:آگاه.(چاپ ۱۳)، 1400
هسه بایبر، شارلن نگی(۱۳۹۵). روش تحقیق آمیخته، به هم پیوستن نظریه با عمل. ترجمه مقصود فراستخواه و زینب ترکمان. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی. (چاپ دوم)
نظارت و ارزشیابی در آموزش عالی، عباس بازرگان و مقصود فراستخواه تهران:انتشارات سمت، چاپ:سوم، 1398:کتاب برگزیده اعضای هیئت علمی دانشگاههای سراسر کشور در سال ۱۳۹۷ (نشان دهخدا)
گاه و بیگاهی دانشگاه در ایران؛ مباحثی نو و انتقادی در باب دانشگاه پژوهی، مطالعات علم و آموزش عالی. فراستخواه، مقصود(۱۳۹۶). تهران: آگاه. (چاپ چهارم)
ذهن وهمه چیز؛ طرح وارههایی برای زندگی. فراستخواه، مقصود تهران: نشر کرگدن. (چاپ ششم 1403)
تاریخ دانشگاه در ایران، مقصود فراستخواه، به کوشش نسرین اصغرزاده، تهران پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
خوداثربخشی در تعلیم و تربیت، مقصود فراستخواه، به کوشش نصرالله دادار، تهران:نشر فرهنگ صبا، 1397
صنعت-بازار دانش؛ بررسی لوازم و ابعاد فرهنگی صنعت-بازار دانش. مقصود فراستخواه، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1386
تاریخ اجتماعی مؤسسه تحقیقات و برنامهریزی علمی و آموزشی تا مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی؛ ایستاده در گذر ایام. مقصود فراستخواه، تهران: مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی. چاپ اول.
«علوم انسانی و مسئلهٔ تأثیر اجتماعی». مقصود فراستخواه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ۱۳۹۹، چاپ اول.
آینده پژوهی آموزش عالی و دانشگاه در ایران مبانی و سناریوها. مقصود فراستخواه، تهران: مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی و و مؤسسه مطالعات فرهنگی واجتماعی دو جلد، 1400
روایت مقصود فراستخواه از مسئله توسعه در ایران. گفتگوهای توسعه، زیر نظر محسن رنانی، نگارندگان: مانی کلانی، فرمان رستمی؛ دبیر علمی محسن رنانی، تهران: طرح نو، 1401
کنشگران مرزی، فراستخواه، مقصود (۱۴۰۱). تهران: گام نو. چاپ هفتم (کتاب برتر منتخب ۱۴۰۱ در دانش تاریخ)
اخلاق در ایران؛ بین زمین و آسمان: کاربرد نظریات علمی در عاملیت اخلاقی ما»، مقصود فراستخواه، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، مرداد 1402 (چاپ دوم)
