شهرنوش پارسیپور؛ زندگی، درگذشت، آثار و کتابهای مرتبط
شهرنوش پارسیپور، نویسنده، مترجم و از چهرههای ماندگار ادبیات معاصر ایران، روز جمعه ۱۲ تیر ۱۴۰۵ / ۳ ژوئیه ۲۰۲۶ در بیمارستانی در حومه سانفرانسیسکو درگذشت. او در زمان درگذشت ۸۰ سال داشت و نامش برای چند نسل از خوانندگان فارسی با رمانهای سگ و زمستان بلند، طوبا و معنای شب، زنان بدون مردان و خاطرات زندان گره خورده بود.
این یادداشت، نسخه بازنویسیشده و کاملتر مقاله الفباست: زندگی و آثار شهرنوش پارسیپور را مرور میکند، نسبت خانوادگی او با ناصر تقوایی، علی تقوایی و شکوفه کاوانی را توضیح میدهد، و کتابهای مرتبط موجود در کتابفروشی الفبا را معرفی میکند. تصویر شاخص مقاله یک پرتره بازآفرینیشده با هوش مصنوعی است و عکس مستند شهرنوش پارسیپور نیست.
شهرنوش پارسیپور که بود؟
شهرنوش پارسیپور در ۲۸ بهمن ۱۳۲۴ / ۱۷ فوریه ۱۹۴۶ در تهران به دنیا آمد. پدرش علی پارسیپور، وکیل و اهل شیراز، و مادرش فخرالملوک والا، خانهدار و اهل تهران بود. کودکی و نوجوانی او میان تهران و خرمشهر گذشت؛ تجربهای که بعدها در حساسیت او به زبان، جغرافیا، طبقه و موقعیت زنان در جامعه ایرانی اثر گذاشت.
پارسیپور از نوجوانی نوشتن را آغاز کرد. در هفدهسالگی کار اداری را در خوزستان تجربه کرد و سپس در تهران در کارخانه تولید دارو و بعد در رادیو و تلویزیون ملی ایران مشغول شد. او در دانشگاه تهران جامعهشناسی خواند و در سال ۱۳۵۲ فارغالتحصیل شد. پس از آن برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت و در دانشگاه سوربن به مطالعه زبان و فرهنگ چین پرداخت. همین ترکیب تجربه زیسته ایرانی، آموزش جامعهشناختی و علاقه به فرهنگهای شرقی، بعدها در جهان داستانی او دیده میشود.
در جوانی، نخستین نوشتههای او در مجلهها و محافل ادبی چاپ شد. پارسیپور خیلی زود از نویسندهای جوان به صدایی مستقل تبدیل شد؛ صدایی که در آن زن ایرانی فقط موضوع داستان نبود، بلکه مرکز آگاهی، بحران، میل، ترس، سرکوب و رهایی بود.
زندگی ادبی، زندان و تبعید
نخستین رمان مهم پارسیپور، سگ و زمستان بلند، در دهه ۱۳۵۰ منتشر شد و جایگاه او را در داستاننویسی معاصر ایران تثبیت کرد. او پیش از انقلاب و پس از انقلاب زندان را تجربه کرد. منابع ادبی و حقوق بشری نوشتهاند که او در دهه ۱۳۶۰ نزدیک به پنج سال را بدون اتهام رسمی در زندان گذراند. بخش مهمی از رمان طوبا و معنای شب در همین دوره شکل گرفت و پس از آزادی بازنویسی شد.
طوبا و معنای شب در سال ۱۳۶۸ منتشر شد و خیلی زود به یکی از رمانهای پرخواننده فارسی تبدیل شد. این رمان، زندگی زنی به نام طوبا را در نسبت با تاریخ متلاطم ایران، دین، سیاست، خانواده و تجربه زنانه روایت میکند. اهمیت کتاب فقط در قصه نیست؛ در شیوهای است که پارسیپور تاریخ اجتماعی ایران را از منظر بدن و ذهن یک زن روایت میکند.
زنان بدون مردان، یکی دیگر از آثار کلیدی او، با صراحتی کمسابقه درباره بدن، میل، تنهایی، خشونت و استقلال زنان نوشت. انتشار این کتاب برای او دردسر تازه آفرید و به بازداشت دوبارهاش انجامید. با این حال کتاب در ایران و خارج از ایران راه خود را پیدا کرد، به چند زبان ترجمه شد و بعدها شیرین نشاط فیلمی بر اساس آن ساخت. ترجمه انگلیسی تازه این اثر با ترجمه فریدون فرخ در سال ۲۰۲۶ در فهرست بلند جایزه بینالمللی بوکر قرار گرفت و نام پارسیپور را بار دیگر در جهان انگلیسیزبان مطرح کرد.
پارسیپور در دهه ۱۳۷۰ به آمریکا رفت و سالهای پایانی زندگی را در شمال کالیفرنیا گذراند. او در تبعید هم به نوشتن، گفتوگو، ترجمه و فعالیت رسانهای ادامه داد. در سال ۲۰۲۴ نام او در فهرست BBC 100 Women آمد؛ نشانهای از اینکه صدای او دیگر فقط در ادبیات فارسی شنیده نمیشد، بلکه در گفتوگوی جهانی درباره زن، آزادی بیان و ادبیات نیز حضور داشت.
ازدواج با ناصر تقوایی و تولد علی تقوایی
شهرنوش پارسیپور در سال ۱۳۴۶ با ناصر تقوایی ازدواج کرد. این ازدواج در سال ۱۳۵۲ به جدایی انجامید، اما حاصل آن فرزندی به نام علی تقوایی بود. علی تنها فرزند این زوج ادبی و سینمایی است و امروز در استرالیا زندگی میکند.
این نسبت خانوادگی از نظر فرهنگی مهم است: پارسیپور از مهمترین نویسندگان زن ایران بود؛ ناصر تقوایی از چهرههای اصلی موج نوی سینمای ایران؛ و فرزندشان علی تقوایی در استرالیا شعر مینویسد. همسر علی، شکوفه کاوانی، هنرمند، مترجم و فعال فرهنگی ایرانی-استرالیایی است. به همین دلیل، یادکرد پارسیپور برای کتابفروشی الفبا فقط یادبود یک نویسنده نیست؛ پیوندی است میان ادبیات ایران، سینمای ایران، مهاجرت و فرهنگ فارسی در استرالیا.
خانواده فرهنگی: ناصر، علی و شکوفه
ناصر تقوایی کی بود؟
ناصر تقوایی در ۲۲ تیر ۱۳۲۰ / ۱۳ ژوئیه ۱۹۴۱ در آبادان به دنیا آمد و در ۲۲ مهر ۱۴۰۴ / ۱۴ اکتبر ۲۰۲۵ در تهران درگذشت. او از مهمترین فیلمسازان و نویسندگان سینمای ایران بود؛ هنرمندی که زبان سینماییاش با جنوب ایران، ادبیات، طنز اجتماعی، سکوتهای معنادار و شخصیتهای پیچیده گره خورده است.
تقوایی پیش از فیلمسازی داستان مینوشت و از اواخر دهه ۱۳۴۰ به مستندسازی و سپس سینمای داستانی روی آورد. سریال داییجان ناپلئون او به یکی از ماندگارترین آثار تلویزیونی ایران تبدیل شد. فیلم ناخدا خورشید با اقتباس آزاد از همینگوی، و فیلمهای آرامش در حضور دیگران، ای ایران و کاغذ بیخط جایگاه او را بهعنوان فیلمسازی دقیق، کمکار و تأثیرگذار تثبیت کردند.
نسبت او با شهرنوش پارسیپور، نسبت همسر سابق و پدر فرزند اوست. این دو از ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۲ زندگی مشترک داشتند و علی تقوایی فرزند آن ازدواج است.
علی تقوایی در استرالیا
علی تقوایی در سال ۱۳۴۷ در تهران و در خانوادهای هنری و ادبی به دنیا آمد. او بخشی از کودکی را در ایران و مدتی را در فرانسه گذراند، سپس در ایران بزرگ شد و در فضای نزدیک به نویسندگان، هنرمندان و سینماگران ایرانی نفس کشید. بنا بر معرفی جشنواره کتاب ایرانیان سیدنی، او دارای کارشناسیارشد زبان فرانسه از دانشگاه تهران است و اکنون در استرالیا زندگی میکند.
مجموعه شعر آیههای زمینی | Earthly Verses از علی تقوایی در کتابفروشی الفبا موجود است. طراحی و تصویرسازی این کتاب را همسرش شکوفه کاوانی انجام داده است. این کتاب برای خواننده فارسیزبان استرالیا فقط یک مجموعه شعر نیست؛ نشانه ادامه یافتن یک تبار فرهنگی است که از ادبیات و سینمای ایران به زندگی مهاجرتی در استرالیا رسیده است.
شکوفه کاوانی؛ عروس شهرنوش پارسیپور
شکوفه کاوانی، زاده ۱۹۷۰ در تهران، هنرمند، نقاش، مترجم، پرستار و فعال فرهنگی ایرانی-استرالیایی ساکن سیدنی است. او در ۱۹ سالگی نقاشی را آغاز کرد و در سال ۱۳۷۶ / ۱۹۹۷ به استرالیا مهاجرت کرد. در استرالیا تحصیل و کار حرفهای را ادامه داد و همزمان نقاشی، ترجمه و فعالیت فرهنگی را پیش برد.
کاوانی ترجمه فارسی مولانا و چرخ درویشان را انجام داد و بعدها آثاری از ادبیات و فرهنگ استرالیا، از جمله کتابهای آنیتا هیس و داستانهای بومیان استرالیا، با ترجمه او در دسترس خوانندگان فارسیزبان قرار گرفت. او در سال ۲۰۱۰ برنده جایزه ادنا رایان در رشته هنر شد و در پروژههای فرهنگی مرتبط با ضدنژادپرستی، زنان، مهاجرت و هنر ایرانی-استرالیایی حضور داشته است.
کاوانی همسر علی تقوایی است و از این مسیر عروس شهرنوش پارسیپور و ناصر تقوایی محسوب میشود. در معرفیهای فرهنگی، نقش او در طراحی و تصویرسازی کتابهای علی تقوایی و ترجمه آثار مرتبط با فرهنگ استرالیا برجسته است.
آثار شهرنوش پارسیپور؛ کتابها و سالها
سالهای انتشار آثار پارسیپور در منابع مختلف گاهی با تفاوتهایی کوچک آمده است، بهخصوص درباره آثاری که پیش از انقلاب نوشته شده یا بعدها در خارج از ایران بازنشر شدهاند. فهرست زیر بر پایه منابع زندگینامهای، کتابشناسی رسمی و معرفیهای ادبی تنظیم شده است.
| سال | عنوان فارسی | English title | توضیح |
|---|---|---|---|
| ۱۳۴۸ / ۱۹۶۹ | توپک قرمز | The Little Red Ball | داستانی برای نوجوانان و از نخستین آثار منتشرشده او. |
| دهه ۱۳۵۰ | تجربههای آزاد | Trial Offers / Free Experiences | داستانک / نوولا؛ از آثار آغازین او. |
| ۱۳۵۵ / ۱۹۷۶ | سگ و زمستان بلند | The Dog and the Long Winter | نخستین رمان مهم؛ اثری درباره خانواده، زن، فشار اجتماعی و تنهایی. |
| دهه ۱۳۵۰ | آویزههای بلور | Crystal Pendants | مجموعه داستان کوتاه. |
| ۱۳۶۸ / ۱۹۸۹ | طوبا و معنای شب | Touba and the Meaning of Night | رمان بزرگ و پرفروش؛ بخشهایی از آن در زندان شکل گرفت. |
| ۱۳۶۸ / ۱۹۸۹ | زنان بدون مردان | Women Without Men | نوولای شاخص درباره پنج زن؛ اقتباس سینمایی شیرین نشاط و حضور در فهرست بلند بوکر بینالمللی ۲۰۲۶ با ترجمه انگلیسی جدید. |
| ۱۳۷۱ / ۱۹۹۲ | عقل آبی | Blue Logos / The Blue Reason | رمانی بلند با فضای فلسفی و خیالپردازانه. |
| ۱۳۷۲ / ۱۹۹۳ | آداب صرف چای در حضور گرگ | Tea Ceremony in the Presence of the Wolf | مجموعه داستان. |
| ۱۳۷۵ / ۱۹۹۶ | خاطرات زندان | Prison Memoir / Kissing the Sword | روایت تجربه زندان؛ ترجمه انگلیسی با عنوان Kissing the Sword منتشر شد. |
| ۱۳۷۸ / ۱۹۹۹ | شیوا | Shiva | رمانی علمی-تخیلی و بلند. |
| ۱۳۷۸ / ۱۹۹۹ | ماجراهای ساده و کوچک روح درخت | The Plain and Small Adventures of the Spirit of the Tree | رمانی با رگههای خیال، اسطوره و طبیعت. |
| ۱۳۸۱ / ۲۰۰۲ | بر بال باد نشستن | On the Wings of Wind | رمانی بلند از دوره تبعید. |
| ۱۳۸۲ / ۲۰۰۳ | حرارت در سال صفر | Heat in the Year Zero | از آثار متأخر او. |
| ۱۳۸۸ / ۲۰۰۹ | آسیه در میان دو دنیا | Asieh Between Two Worlds | رمانی درباره زیستن میان دو جهان فرهنگی و ذهنی. |
ترجمههای مهم شهرنوش پارسیپور
پارسیپور علاوه بر داستاننویسی، ترجمه هم میکرد. در فهرست آثار ترجمهشده او از طالعبینی چینی، لائوتزه و مرشدان دائوئی اثر ماکس کالتنمارک، شکار جادوگران اثر شرلی جکسون و صخره تانیوس اثر امین معلوف نام برده شده است. این ترجمهها نشان میدهد علاقه او به فرهنگ چین، عرفان، اسطوره و روایتهای میانفرهنگی فقط در داستانهای خودش نبود، بلکه در انتخابهای ترجمهاش هم دیده میشد.
چرا آثار پارسیپور هنوز مهماند؟
پارسیپور نویسندهای بود که از زن ایرانی نه بهعنوان نماد ساده سیاسی، بلکه بهعنوان انسانی پیچیده نوشت؛ انسانی با بدن، میل، ترس، ایمان، شک، خشم و تخیل. او از سنت و خانواده نوشت، اما در برابر نگاه تکصدایی به زن ایستاد. از زندان و سانسور نوشت، اما آثارش فقط سند سیاسی نیستند؛ داستانهایی هستند با ساختار ادبی، طنز تلخ، فضای سوررئال، اسطوره و تخیل.
برای خواننده فارسیزبان در استرالیا، بازخوانی شهرنوش پارسیپور معنایی دوگانه دارد: از یک سو بازگشت به ادبیات معاصر ایران و تجربه سانسور و تبعید؛ از سوی دیگر دیدن ادامه همین خانواده فرهنگی در استرالیا، از شعر علی تقوایی تا ترجمهها و هنر شکوفه کاوانی.
کتابهای مرتبط موجود در کتابفروشی الفبا
در زمان بهروزرسانی این مقاله، در جستوجوی فروشگاه الفبا عنوانی از خود شهرنوش پارسیپور موجود نبود. اما چند کتاب مرتبط با فرزند و عروس او، و با همین پیوند ادبی و فرهنگی، در الفبا موجود است:
- آیههای زمینی | Earthly Verses، سروده علی تقوایی، با تصویرسازی و طراحی شکوفه کاوانی؛ ۲۰ دلار، موجودی فعلی ۱ جلد.
- نژادپرست نیستم، اما… | I’m Not Racist, But…، اثر آنیتا هیس با ترجمه شکوفه کاوانی؛ ۱۸ دلار، موجودی فعلی ۱۰ جلد.
- من کیستم؟ | Who Am I?، اثر آنیتا هیس با ترجمه شکوفه کاوانی؛ ۱۸ دلار، موجودی فعلی ۵ جلد.
- افسانهها و داستانهای اساطیری بومیان استرالیا | Aboriginal Fables and Legendary Tales، اثر الکساندر ویکلیف رید با ترجمه شکوفه کاوانی؛ ۲۰ دلار، موجودی فعلی ۱ جلد.
- مولانا و چرخ درویشان | Rumi and the Whirling Dervishes، اثر ایرا فریدلندر با ترجمه شکوفه کاوانی؛ ۳۷ دلار، موجودی فعلی ۲ جلد.
English Version
Shahrnush Parsipur was one of the defining voices of modern Persian fiction. She was born in Tehran on 17 February 1946 and died on 3 July 2026 in the San Francisco Bay Area. Her life and work were shaped by literature, censorship, imprisonment, migration and a lifelong insistence that women’s inner lives belonged at the centre of serious fiction.
Parsipur began writing in her teens. She studied sociology at the University of Tehran, worked for Iranian National Radio and Television, and later studied Chinese language and culture at the Sorbonne. Her literary imagination drew on Iranian social history, myth, dream, politics, gender and the psychological pressures of family and state power.
Her major works include The Dog and the Long Winter, Touba and the Meaning of Night, Women Without Men, Blue Logos, Prison Memoir, Shiva, The Plain and Small Adventures of the Spirit of the Tree, On the Wings of Wind, Heat in the Year Zero and Asieh Between Two Worlds. Women Without Men became her best-known work outside Iran; it was adapted into a film by Shirin Neshat and its recent English translation by Faridoun Farrokh was longlisted for the 2026 International Booker Prize.
Parsipur was married to the Iranian filmmaker Nasser Taghvai from 1967 to 1973. Taghvai, born in Abadan in 1941 and deceased in Tehran in 2025, was a major figure of Iranian cinema and television, best known for works such as My Uncle Napoleon, Captain Khorshid, Tranquility in the Presence of Others, Oh Iran and Unruled Paper. Their son, Ali Taghvai, is a poet and writer who lives in Australia.
Ali Taghvai’s poetry collection Earthly Verses is available from Alefba. The book’s illustrations and design are by his wife, Shokufeh Kavani, an Iranian-Australian painter, translator, nurse and cultural figure based in Sydney. Kavani is Parsipur’s daughter-in-law. Several of her Persian translations are also available from Alefba, including works connected to Australian literature, Indigenous stories and cultural dialogue.
For Persian readers in Australia, this family story connects several worlds: contemporary Iranian fiction, Iranian New Wave cinema, the literature of exile, and the continuation of Persian-language culture in Australia.
Sources and Further Reading
- Radio Farda: news of Shahrnush Parsipur’s death
- Radio Farda: an essay on Parsipur’s life and struggle with censorship
- BBC Persian: report on Parsipur’s death
- Shahrnush Parsipur official site: author biography
- Shahrnush Parsipur official site: books
- PEN America: Shahrnush Parsipur profile
- The Booker Prizes: Shahrnush Parsipur
- The Booker Prizes: Women Without Men
- Radio Farda: Nasser Taghvai’s death
- Farhang Foundation: In Memoriam Nasser Taghvai
- Iranian Book Festival Sydney: Ali Taghvai
- Iranian Book Festival Sydney: Shokufeh Kavani
- Google Books: Earthly Verses
- Wikimedia Commons: Nasser Taghvai portrait
- Wikimedia Commons: Shokufeh Kavani portrait
کتابهای مرتبط با شهرنوش پارسیپور در الفبا
در ادامه، کارتهای خرید همین کتابها از محصولات فعلی الفبا نمایش داده میشود.
