زندگی
فیتزجرالد در ۳۱ مارس ۱۸۰۹ در بردفیلد هاوس، نزدیک وودبریج در سافک، در خانوادهای مرفه با پیشینهٔ انگلیسی–ایرلندی زاده شد. نام خانوادگی پدرش «پرسل» بود و پدر در ۱۸۱۸ نام و نشان خانوادگی همسرش، فیتزجرالد، را پذیرفت. او از ۱۸۲۱ در مدرسهٔ کینگ ادوارد ششم در بری سنت ادموندز تحصیل کرد و در ۱۸۲۶ وارد ترینیتی کالج کمبریج شد؛ تحصیلات دانشگاهیاش را در ۱۸۳۰ به پایان رساند. در کمبریج با ویلیام تاکری آشنا شد و بعدها با آلفرد تنیسون و توماس کارلایل نیز دوستی نزدیکی یافت.
استقلال مالی به فیتزجرالد امکان داد بیشتر عمر خود را به مطالعه، نوشتن و ترجمه اختصاص دهد. او عمدتاً در سافک زندگی آرامی داشت و در سالهای پایانی در خانهای به نام لیتل گرینج در وودبریج ساکن بود. در ۱۸۵۶ با لوسی بارتون، دختر شاعر کوئیکر برنارد بارتون، ازدواج کرد؛ این زندگی مشترک دوام نیاورد و آن دو در کمتر از یک سال از یکدیگر جدا شدند. فیتزجرالد نامهنگاری گستردهای با دوستان ادبی و دیگر آشنایان خود داشت. دانشنامهٔ ایرانیکا نامههای او را از نمونههای برجستهٔ نامهنگاری دورهٔ ویکتوریا دانسته است.
فیتزجرالد در ۱۴ ژوئن ۱۸۸۳، هنگام اقامت در خانهٔ کشیشی مِرتون در نورفک، درگذشت و در محوطهٔ کلیسای سنت مایکل در بولج سافک به خاک سپرده شد.
فعالیت ادبی و ترجمه
نخستین کتاب مستقل فیتزجرالد، اوفرانور (Euphranor)، گفتوگویی با ساختار افلاطونی بود که در ۱۸۵۱ منتشر شد. یک سال بعد پولونیوس (Polonius) را منتشر کرد؛ مجموعهای از سخنان کوتاه و گزینگویههایی که بخشی از آنها نوشتهٔ خود او و بخشی برگرفته از متون پیشین بود. در ۱۸۵۳ نیز شش نمایشنامه از کالدرون (Six Dramas of Calderon) را منتشر کرد. عنوان این اثر تصریح میکرد که نمایشنامهها «آزادانه» ترجمه شدهاند؛ روشی که بعدها در ترجمههای او از فارسی و یونانی نیز ادامه یافت. فیتزجرالد متن مبدأ را برای خوانندهٔ دورهٔ ویکتوریا بازآرایی، کوتاه یا بازنویسی میکرد و هدفش بیش از وفاداری لفظبهلفظ، پدیدآوردن متنی خواندنی در انگلیسی بود.
ادوارد بیلز کوول، خاورشناس و زبانشناس بریتانیایی، از دسامبر ۱۸۵۲ به فیتزجرالد فارسی آموخت. نخستین متن بلند فارسی که آن دو با یکدیگر خواندند سلامان و ابسال جامی بود. ترجمهٔ فیتزجرالد از این منظومه در ۱۸۵۶ منتشر و در ۱۸۷۹ بازنویسی شد. او همچنین نسخهای کوتاهشده و آزاد از منطقالطیر عطار با عنوان مجلس پرندگان (Bird Parliament) فراهم کرد؛ این ترجمه در زمان حیاتش به چاپ نرسید و نخستین بار در ۱۹۰۳ در مجموعهٔ آثار او منتشر شد. از دیگر کارهای او میتوان به ترجمهٔ آگاممنون اثر آیسخولوس و دو نمایشنامهٔ ادیپ از سوفوکل اشاره کرد.
رباعیات عمر خیام
کوول در ۱۸۵۶، پیش از عزیمت به هند، رونوشتی از نسخهای خطی از رباعیات خیام در کتابخانه بودلیان را به فیتزجرالد داد و بعدتر نسخهای دیگر را از کلکته برای او فرستاد. فیتزجرالد با اتکا به این دو مجموعه، گزیده و ترجمهٔ رباعیات را آغاز کرد و دربارهٔ وزن، دستور و ضبط نسخهها با کوول مکاتبه داشت.
چاپ نخست رباعیات عمر خیام در ۱۸۵۹ بینام مترجم و در ۲۵۰ نسخه منتشر شد. این چاپ ۷۵ رباعی داشت و در آغاز توجه چندانی برنینگیخت، اما پس از آنکه نسخههایی از کتاب به دست دانته گابرییل روستی و دیگر اعضای محفل پیشارافائلی رسید، خوانندگان بیشتری پیدا کرد. فیتزجرالد در زمان حیات خود چهار ویرایش را در سالهای ۱۸۵۹، ۱۸۶۸، ۱۸۷۲ و ۱۸۷۹ منتشر کرد؛ ویرایش پنجم در ۱۸۸۹، پس از مرگ او، انتشار یافت. شمار رباعیها در چاپ دوم به ۱۱۰ رسید و در چاپهای سوم و چهارم به ۱۰۱ کاهش یافت.
اثر فیتزجرالد ترجمهای تحتاللفظی نبود. او رباعیهای مستقل را انتخاب و جابهجا کرد، گاه اجزای چند رباعی را با هم آمیخت و آنها را به دنبالهای پیوسته تبدیل کرد. الگوی قافیهٔ رباعی فارسی را نیز، با صورت aaba، در انگلیسی بازآفرید. در این بازآفرینی، شکگرایی، ناپایداری زندگی و بهرهگرفتن از لحظه برجسته شد. ایران تایمز نیز برگردان فیتزجرالد را تفسیری میداند که با تأکید بر تقدیر، گذرا بودن زندگی و تصویرهای حسی، خیام را برای بخشی از مخاطبان غربی در هیئت اندیشمندی لذتگرا و شکاک عرضه کرد.
آزادی فیتزجرالد در برابر متن فارسی همواره موضوع بحث پژوهشگران بوده است؛ با این حال، اثر او بهعنوان شعری انگلیسی موفقیتی گسترده یافت. کلایو ویلمر آن را یکی از محبوبترین شعرهای سدهٔ نوزدهم خوانده است و دانشنامهٔ ایرانیکا نیز آن را مشهورترین ترجمهٔ منظوم فارسی به انگلیسی میداند. رواج این کتاب به افزایش توجه غرب به ادبیات فارسی انجامید و بر شعر بریتانیا در اواخر دورهٔ ویکتوریا و دورهٔ ادواردی اثر گذاشت.
آثار برگزیده
اوفرانور: گفتوگویی دربارهٔ جوانی (Euphranor: A Dialogue on Youth؛ ۱۸۵۱)
پولونیوس: مجموعهای از سخنان حکیمانه و نمونههای جدید (Polonius: A Collection of Wise Saws and Modern Instances؛ ۱۸۵۲)
شش نمایشنامه از کالدرون (Six Dramas of Calderon؛ ۱۸۵۳)
سلامان و ابسال (Salámán and Absál؛ ۱۸۵۶؛ بازنگری ۱۸۷۹)
رباعیات عمر خیام (Rubáiyát of Omar Khayyám؛ ۱۸۵۹؛ ویرایشهای بعدی ۱۸۶۸، ۱۸۷۲، ۱۸۷۹ و ۱۸۸۹)
آگاممنون (Agamemnon؛ انتشار خصوصی در دههٔ ۱۸۶۰ و انتشار عمومی در ۱۸۷۶)
خوانشهایی از کرَب (Readings in Crabbe؛ ۱۸۸۲)
مجلس پرندگان (Bird Parliament؛ انتشار پس از مرگ در ۱۹۰۳)
