کودکی و نوجوانی
ویکتور-ماری هوگو در ۲۶ فوریهٔ ۱۸۰۲ در شهر بزانسون در شرق فرانسه متولد شد. پدرش، ژوزف لئوپولد سیژیسبو هوگو، افسر ارتش فرانسه بود که بعدها به درجهٔ ژنرالی رسید؛ مادرش، سوفی تربوشه، از خانواده‌ای بورژوا در شهر نانت بود. شغل نظامی پدر سبب شد که خانواده در سال‌های آغازین زندگی هوگو جابه‌جایی‌هایی را تجربه کند و او با محیط‌های متفاوتی آشنا شود.
هوگو بخشی از کودکی خود را در پاریس گذراند. خانواده در سال‌های آغازین سدهٔ نوزدهم مدتی در ایتالیا و اسپانیا زندگی کرد و هوگو در سال ۱۸۱۱ در مادرید تحصیل کرد. والدین او سرانجام از یکدیگر جدا شدند و هوگو همراه مادرش در پاریس اقامت گزید. تجربهٔ زندگی در شهرهای مختلف و آشنایی با ادبیات و تاریخ در شکل‌گیری علاقهٔ او به نوشتن نقش داشت.
هوگو از نوجوانی شعر می‌سرود. او در پانزده‌سالگی در مسابقهٔ شعر فرهنگستان فرانسه شرکت کرد، اما جایزهٔ اصلی را به‌دست نیاورد. در سال‌های ۱۸۱۹ و ۱۸۲۰ در مسابقات آکادمی بازی‌های گل‌دار در تولوز جوایزی به‌دست آورد و به مقام «استاد بازی‌های گل‌دار» رسید.
هوگو همراه برادرانش در سال ۱۸۱۹ نشریهٔ ادبی Le Conservateur littéraire را بنیان گذاشت. او در این نشریه شعر، نقد ادبی و نوشته‌هایی منتشر می‌کرد که از علاقه‌اش به ادبیات و مباحث فکری زمانه حکایت داشت. نخستین مجموعهٔ شعر او، Odes et poésies diverses، در سال ۱۸۲۲ منتشر شد. رمان هان ایسلندی در سال ۱۸۲۳ انتشار یافت و بوگ‌ژارگال از آثار داستانی آغازین او بود.
آغاز فعالیت ادبی
هوگو در ۱۲ اکتبر ۱۸۲۲ با آدل فوشه، دوست دوران کودکی خود، ازدواج کرد. او در سال‌های آغازین فعالیت ادبی‌اش به سرودن شعر و نوشتن رمان و نمایشنامه ادامه داد و با گروهی از نویسندگان و هنرمندان پاریسی ارتباط برقرار کرد. از افراد مؤثر بر شکل‌گیری دیدگاه ادبی او می‌توان به شارل نودیه اشاره کرد که محفل ادبی‌اش محل رفت‌وآمد نویسندگان جوان بود.
هوگو در آغاز جوانی گرایش سلطنت‌طلبانه داشت و لویی هجدهم برای مدتی به او مستمری ادبی پرداخت. بااین‌حال، دیدگاه‌های سیاسی او در دهه‌های بعد تغییر کرد. در عرصهٔ ادبی نیز به‌تدریج از شیوه‌های کلاسیک فاصله گرفت و در جست‌وجوی شکل تازه‌ای از بیان هنری بود که بتواند ابعاد گوناگون و گاه متناقض تجربهٔ انسانی را بازتاب دهد.
رمانتیسم و تحول نمایشنامه‌نویسی
انتشار نمایشنامهٔ کرمول در سال ۱۸۲۷ و به‌ویژه پیشگفتار آن، نقطهٔ عطفی در فعالیت نظری هوگو بود. او در این پیشگفتار با محدودیت‌های نمایش کلاسیک و قواعد سخت‌گیرانهٔ آن مخالفت کرد و بر ضرورت تلفیق امر والا و امر روزمره، تراژدی و کمدی و عناصر تاریخی و معاصر در نمایشنامه تأکید گذاشت. این متن یکی از اسناد مهم شکل‌گیری درام رمانتیک در فرانسه به‌شمار می‌رود.
نمایشنامهٔ ارنانی در فوریهٔ ۱۸۳۰ در پاریس به صحنه رفت. اجرای آن به مناقشه‌ای میان هواداران شیوهٔ کلاسیک و نویسندگان و مخاطبان رمانتیک انجامید. این رویارویی که به «نبرد ارنانی» معروف شد، از رویدادهای نمادین تاریخ ادبیات فرانسه است و جایگاه هوگو را به‌عنوان یکی از رهبران نسل رمانتیک تثبیت کرد.
هوگو در دههٔ ۱۸۳۰ نمایشنامه‌هایی چون شاه تفریح می‌کند، لوکرس بورژیا، ماری تودور، آنژلو، فرمانروای پادووا و روی بلاس را نوشت. برخی از آثار او با سانسور یا مخالفت نهادهای رسمی روبه‌رو شدند. در همین دوره، شعرها و رمان‌های او نیز منتشر می‌شدند و دامنهٔ فعالیت ادبی‌اش از نمایشنامه‌نویسی فراتر می‌رفت.
هوگو در سال ۱۸۴۱ به عضویت فرهنگستان فرانسه انتخاب شد. این انتخاب پس از چند تلاش ناموفق انجام شد و جایگاه او را در نهادهای رسمی ادبی فرانسه تثبیت کرد.
رمان‌نویسی و شهرت ادبی
رمان گوژپشت نوتردام در سال ۱۸۳۱ منتشر شد و به موفقیتی گسترده دست یافت. داستان در پاریس قرن پانزدهم می‌گذرد و با تمرکز بر کلیسای جامع نوتردام، شخصیت‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده و مناسبات قدرت، به تاریخ، عدالت، زیبایی و طرد اجتماعی می‌پردازد. این اثر نقش مهمی در شناساندن هوگو به‌عنوان رمان‌نویسی برجسته داشت.
هوگو در آخرین روز یک محکوم، منتشرشده در سال ۱۸۲۹، مسئلهٔ مجازات اعدام را از زاویهٔ تجربهٔ محکومی که در انتظار اجرای حکم است بررسی کرد. در کلود ولگرد (۱۸۳۴) نیز رابطهٔ فقر، شرایط اجتماعی و نظام کیفری از محورهای اصلی داستان است. این آثار از نمونه‌های روشن پیوند میان ادبیات داستانی هوگو و دغدغه‌های سیاسی و اجتماعی او به‌شمار می‌روند.
زندگی خانوادگی و مرگ لئوپولدین
هوگو و آدل فوشه پنج فرزند داشتند: لئوپولد، لئوپولدین، شارل، فرانسوا-ویکتور و آدل. فرزند نخست، لئوپولد، در نوزادی درگذشت. لئوپولدین، دختر بزرگ خانواده، در سال ۱۸۴۳ با شارل واکری ازدواج کرد؛ اما چند ماه پس از ازدواج، او و همسرش در حادثه‌ای هنگام قایق‌سواری در رود سن در نزدیکی ویلکیه غرق شدند.
هوگو خبر مرگ دخترش را هنگام سفر دریافت کرد. این واقعه تأثیری عمیق بر زندگی شخصی و فعالیت ادبی او گذاشت. تجربهٔ سوگ و خاطرهٔ دخترش در بخش‌هایی از شعرهای بعدی او بازتاب یافت و در شکل‌گیری فضای عاطفی مجموعهٔ تأملات، منتشرشده در سال ۱۸۵۶، اهمیت داشت. پس از این رویداد، انتشار آثار تازهٔ او برای چند سال کاهش یافت.
ورود به سیاست
هوگو از میانهٔ دههٔ ۱۸۴۰ به‌طور جدی وارد سیاست شد. او در سال ۱۸۴۵ به مقام همتای فرانسه در مجلس اعیان منصوب شد. پس از انقلاب ۱۸۴۸، به مجلس مؤسسان راه یافت و سپس در مجلس قانون‌گذاری فعالیت کرد. سخنرانی‌های او در این دوره موضوعاتی چون فقر، آموزش، آزادی مطبوعات، حقوق شهروندی و مجازات اعدام را در بر می‌گرفت.
دیدگاه سیاسی هوگو در طول زندگی تغییر کرد. او که در جوانی سلطنت‌طلب بود، در دهه‌های بعد به جمهوری‌خواهی گرایش یافت. در سال ۱۸۴۸ از نامزدی لوئی ناپلئون بناپارت برای ریاست‌جمهوری پشتیبانی کرد، اما با افزایش اقتدارگرایی رئیس‌جمهور و کودتای او در ۲ دسامبر ۱۸۵۱ به مخالفت برخاست. هوگو در برابر کودتا کوشید مقاومت سازمان دهد؛ اما در پی تهدید و فشار سیاسی، ناچار به ترک فرانسه شد.
سال‌های تبعید
پس از کودتای ۲ دسامبر ۱۸۵۱، هوگو فرانسه را ترک کرد و به بروکسل رفت. او سپس در سال ۱۸۵۲ به جزیرهٔ جرزی رفت و از سال ۱۸۵۵ به بعد در گرنزی اقامت گزید. دورهٔ تبعید او تا سقوط امپراتوری دوم و بازگشتش به فرانسه در سال ۱۸۷۰ ادامه یافت. هوگو با وجود اعلام عفو سیاسی در سال ۱۸۵۹ از بازگشت زودهنگام خودداری کرد؛ زیرا آن را به معنای پذیرش وضع سیاسی‌ای می‌دانست که با آن مخالف بود.
در دوران تبعید، هوگو آثاری چون ناپلئون کوچک، کیفرها، تأملات، بخش‌هایی از افسانهٔ قرن‌ها، بینوایان، کارگران دریا و مردی که می‌خندد را منتشر کرد. نوشته‌های سیاسی او در این دوره انتقادی شدید از حکومت لوئی ناپلئون و امپراتوری دوم بودند؛ در آثار ادبی نیز توجه به فقر، تبعیض، مسئولیت اخلاقی و آزادی جایگاهی برجسته داشت.
هوگو در گرنزی در خانه‌ای موسوم به اوت‌ویل هاوس اقامت داشت. او فضای داخلی خانه را در بخش‌هایی شخصاً طراحی و تزئین کرد و آن را به محیطی برای زندگی، نوشتن و فعالیت هنری تبدیل ساخت. این خانه امروزه بخشی از میراث فرهنگی مرتبط با هوگو است.
بازگشت به فرانسه
پس از سقوط امپراتوری دوم در سال ۱۸۷۰، هوگو به فرانسه بازگشت و در پاریس مورد استقبال گسترده قرار گرفت. او در سال ۱۸۷۱ به مجلس ملی انتخاب شد، اما پس از اختلاف بر سر وضعیت جوزپه گاریبالدی از نمایندگی کناره گرفت. با وجود این، فعالیت سیاسی را ادامه داد و در سال ۱۸۷۶ به سنای فرانسه راه یافت.
هوگو پس از بازگشت، از عفو شرکت‌کنندگان کمون پاریس نیز پشتیبانی کرد. او در نامه‌ها و سخنرانی‌های خود خواستار کاهش مجازات‌ها و پایان دادن به پیگردهای گسترده شد. دفاع از مصالحهٔ سیاسی و حقوق محکومان در فعالیت عمومی او ادامه یافت.
مرگ و تشییع جنازه
ویکتور هوگو در ۲۲ مهٔ ۱۸۸۵ در پاریس درگذشت. مرگ او به سوگواری عمومی در فرانسه انجامید و دولت برای او تشییع جنازهٔ ملی برگزار کرد. پیکر او در ۱ ژوئن همان سال در پانتئون به خاک سپرده شد؛ مکانی که آرامگاه شماری از چهره‌های برجستهٔ تاریخ فرانسه است.
آثار و سبک ادبی
هوگو از نویسندگان پرکار سدهٔ نوزدهم بود و در گونه‌های ادبی متنوعی فعالیت داشت. آثار او شامل شعرهای غنایی و حماسی، نمایشنامه‌ها، رمان‌ها، نوشته‌های سیاسی، سفرنامه‌ها، نامه‌ها و یادداشت‌های شخصی است. تنوع این آثار با نقش او در تحول ادبیات رمانتیک و حضورش در مباحث سیاسی و اجتماعی روزگارش پیوند داشت.
شعر
هوگو کار ادبی خود را با سرودن شعر آغاز کرد. نخستین جلدهای قصیده‌ها و بالادها در دههٔ ۱۸۲۰ منتشر شدند و مجموعه‌های بعدی او، از جمله شرقی‌ها، برگ‌های پاییزی، آوازهای گرگ‌ومیش، صداهای درونی و پرتوها و سایه‌ها، جایگاهش را در شعر رمانتیک فرانسه تثبیت کردند.
در کیفرها (۱۸۵۳)، هوگو با زبانی تند و انتقادی به کودتای لوئی ناپلئون و حکومت امپراتوری دوم پرداخت. تأملات (۱۸۵۶) مجموعه‌ای است که خاطره، سوگ، تجربهٔ شخصی و تأمل‌های فلسفی را در بر می‌گیرد. افسانهٔ قرن‌ها که بخش نخست آن در سال ۱۸۵۹ انتشار یافت و بخش‌های دیگری از آن در سال‌های بعد منتشر شدند، تلاشی برای بازنمایی تاریخ و سرنوشت بشر در قالب شعر حماسی بود.
نمایشنامه
هوگو با پیشگفتار کرمول و اجرای ارنانی از چهره‌های اثرگذار در شکل‌گیری درام رمانتیک فرانسه بود. نمایشنامه‌های او اغلب با موضوعات تاریخی و سیاسی سروکار دارند و در برخی از آن‌ها به کشمکش میان قدرت، عدالت و آزادی پرداخته می‌شود.
از مهم‌ترین نمایشنامه‌های او می‌توان به کرمول (۱۸۲۷)، ارنانی (۱۸۳۰)، شاه تفریح می‌کند (۱۸۳۲)، لوکرس بورژیا (۱۸۳۳)، ماری تودور (۱۸۳۳)، آنژلو، فرمانروای پادووا (۱۸۳۵)، روی بلاس (۱۸۳۸) و برگراوها (۱۸۴۳) اشاره کرد.
رمان و نثر داستانی
گوژپشت نوتردام (۱۸۳۱) از مشهورترین رمان‌های هوگو است. این اثر با استفاده از فضای تاریخی پاریس و کلیسای جامع نوتردام، داستانی دربارهٔ شخصیت‌های به‌حاشیه‌رانده‌شدهٔ جامعه و مناسبات قدرت و طردشدگی روایت می‌کند.
آخرین روز یک محکوم (۱۸۲۹) و کلود ولگرد (۱۸۳۴) از آثار داستانی او دربارهٔ مجازات اعدام و شرایط اجتماعی مؤثر بر زندگی افرادند. این دو اثر نمونه‌هایی از پیوند میان داستان‌پردازی هوگو و نقد او بر نظام کیفری و بی‌عدالتی اجتماعی هستند.
بینوایان در سال ۱۸۶۲ منتشر شد. نگارش رمان در میانهٔ دههٔ ۱۸۴۰ آغاز شد و پس از وقفه‌ای چندساله در دوران تبعید ادامه یافت. رمان سرگذشت ژان والژان و مجموعه‌ای از شخصیت‌های مرتبط با او را در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی فرانسه روایت می‌کند و به فقر، مجازات، بخشایش، انقلاب و مسئولیت اخلاقی می‌پردازد.
از رمان‌های بعدی هوگو می‌توان به کارگران دریا (۱۸۶۶)، مردی که می‌خندد (۱۸۶۹) و نود و سه (۱۸۷۴) اشاره کرد. این آثار موضوعات متفاوتی را در بر می‌گیرند، اما توجه به تأثیر شرایط اجتماعی و تاریخی بر زندگی انسان در بسیاری از آن‌ها دیده می‌شود.
نوشته‌های سیاسی و سفرنامه‌ها
هوگو علاوه بر آثار ادبی، نوشته‌ها و سخنرانی‌های سیاسی متعددی منتشر کرد. ناپلئون کوچک (۱۸۵۲) نقدی بر لوئی ناپلئون و کودتای ۱۸۵۱ بود و کیفرها نیز مخالفت او با حکومت امپراتوری دوم را در قالب شعر بیان می‌کرد. مجموعهٔ کنش‌ها و سخنان بخش‌هایی از فعالیت عمومی، پارلمانی و سیاسی او را در بر می‌گیرد.
کتاب راین (۱۸۴۲) از آثار هوگو دربارهٔ سفر و مشاهدهٔ تاریخی است. در سفرهای خود، او یادداشت‌ها و طراحی‌هایی تهیه می‌کرد و مشاهدات جغرافیایی و تاریخی را با تأمل‌های ادبی و سیاسی پیوند می‌داد.
طراحی و نقاشی
هوگو علاوه بر نویسندگی، طراح و نقاش بود. طراحی بخشی از آموزش او در جوانی بود، اما از دههٔ ۱۸۳۰ به بعد به فعالیتی مستقل‌تر تبدیل شد. او در دفترهای سفر طرح‌هایی از ساختمان‌ها، مناظر و بناهای تاریخی ثبت می‌کرد و در سال‌های بعد، با استفاده از مرکب، مداد، گواش، آبرنگ و شیوه‌های ترکیبی تجربه‌های بصری گوناگونی انجام داد.
هوگو در سفرهای خود به کناره‌های رود راین در دههٔ ۱۸۳۰ طراحی‌هایی از قلعه‌ها و مناظر تهیه کرد. در دورهٔ تبعید، آثار تجسمی او گرایش خیال‌انگیزتری پیدا کردند و موضوعاتی چون صخره‌ها، دریا، طوفان، بناهای وهم‌آلود و کشتی‌های گرفتار را در بر گرفتند. او گاه از لکه‌های مرکب و ترکیب مواد مختلف برای ایجاد جلوه‌های تازه استفاده می‌کرد.
موزهٔ خانهٔ ویکتور هوگو در پاریس بیش از ۷۰۰ اثر از طراحی‌های او را در مجموعهٔ خود نگهداری می‌کند. بخشی از آثار تجسمی او در زمان حیاتش برای استفادهٔ شخصی یا برای دوستان و خانواده نگه داشته می‌شدند؛ پس از مرگ او، مجموعهٔ طراحی‌ها و دست‌نوشته‌هایش در کتابخانهٔ ملی فرانسه و مجموعه‌های دیگر نگهداری شدند.
طراحی داخلی
هوگو در طراحی فضای داخلی خانه‌های خود نیز مشارکت داشت. اتاق‌ها و دکورهای خانهٔ اوت‌ویل هاوس در گرنزی با استفاده از قطعات مبلمان، چوب‌کاری، کاشی، شیشه و عناصر تزئینی در سبک‌های گوناگون شکل گرفتند. هوگو اشیای قدیمی و قطعات تزئینی را با یکدیگر ترکیب می‌کرد و برای خلق محیط‌هایی ویژه به کار می‌برد.
بخشی از دکورهای طراحی‌شدهٔ او پس از مرگش به خانهٔ ویکتور هوگو در پاریس منتقل شد و امروز در موزهٔ آن نگهداری می‌شود. این آثار نشان می‌دهند که فعالیت هنری او تنها به ادبیات محدود نبود و طراحی داخلی نیز بخشی از علایق و تجربه‌های بصری او را تشکیل می‌داد.
عکاسی
در دورهٔ تبعید هوگو، عکاسی به فعالیتی خانوادگی تبدیل شد. در سال ۱۸۵۲، در خانهٔ مارین تراس در جرزی، فضایی برای عکاسی ایجاد شد. پسر هوگو، شارل هوگو، و دوست خانواده، اوگوست واکری، در راه‌اندازی و ادارهٔ این کارگاه مشارکت داشتند. فرانسوا-ویکتور هوگو نیز در بخشی از فعالیت‌ها همکاری کرد.
هوگو به اهمیت عکاسی برای ثبت چهرهٔ تبعیدیان سیاسی و انتشار تصویر آنان توجه داشت. هرچند بسیاری از عکس‌های شناخته‌شدهٔ این دوره را پسرش شارل و اوگوست واکری ثبت کردند، هوگو در انتخاب ژست‌ها، کادرها و نحوهٔ نمایش سوژه‌ها مشارکت می‌کرد. عکس‌های دورهٔ جرزی بخشی از اسناد مربوط به زندگی تبعیدیان و فعالیت‌های سیاسی خانوادهٔ او هستند.
مخالفت با مجازات اعدام
مخالفت با مجازات اعدام یکی از پایدارترین موضوعات در آثار و سخنرانی‌های هوگو بود. آخرین روز یک محکوم و کلود ولگرد به مسئلهٔ مجازات کیفری و وضعیت کسانی می‌پردازند که با نظام عدالت کیفری مواجه می‌شوند. هوگو با طرح تجربهٔ محکوم و نقد شرایط اجتماعی، خواننده را با پیامدهای انسانی مجازات اعدام روبه‌رو می‌کرد.
در ۱۵ سپتامبر ۱۸۴۸، هوگو در مجلس مؤسسان فرانسه دربارهٔ لغو مجازات اعدام سخنرانی کرد. او این مجازات را از منظر اخلاقی و اجتماعی به نقد کشید و از لغو آن دفاع کرد. هوگو در دورهٔ تبعید نیز در برابر اجرای برخی احکام اعدام اعتراض کرد و در نوشته‌ها و نامه‌های خود از بخشایش محکومان حمایت کرد.
فقر، آموزش و آزادی‌های مدنی
فقر و نابرابری اجتماعی از موضوعات اصلی آثار هوگو هستند. در بینوایان، سرگذشت شخصیت‌ها با شرایط اقتصادی و اجتماعی فرانسه پیوند می‌خورد و رمان به رابطهٔ میان قانون، عدالت و مسئولیت جامعه می‌پردازد. کلود ولگرد نیز نشان می‌دهد که هوگو به شرایط زندگی فرودستان و تأثیر فقر بر تجربهٔ فردی توجه داشت.
هوگو در سخنرانی‌های سیاسی خود از آزادی مطبوعات، گسترش آموزش عمومی و حقوق شهروندی دفاع کرد. او در دوره‌های مختلف زندگی مواضع متفاوتی داشت و اندیشه‌های سیاسی‌اش در واکنش به تحولات فرانسه تغییر کرد؛ ازاین‌رو فعالیت او را باید در متن دگرگونی‌های سیاسی سدهٔ نوزدهم بررسی کرد.
صلح و اتحاد اروپا
هوگو از مدافعان صلح میان ملت‌ها بود. در کنگرهٔ صلح پاریس در سال ۱۸۴۹، او از چشم‌اندازی سخن گفت که در آن کشورهای اروپایی با همکاری و همگرایی، امکان پایان دادن به جنگ‌های پی‌درپی را فراهم کنند. ایدهٔ «ایالات متحدهٔ اروپا» در اندیشهٔ سیاسی او بیانگر خواست ایجاد نظمی مبتنی بر همکاری میان ملت‌ها بود.
دیدگاه‌های دینی و معنوی
دیدگاه‌های دینی هوگو در طول زندگی یکسان نماندند و آثار او به موضوعاتی چون وجدان، خدا، رنج، عدالت و مسئولیت اخلاقی می‌پردازند. در دورهٔ تبعید در جرزی، هوگو و برخی اعضای خانواده و اطرافیانش در نشست‌های احضار روح شرکت کردند. این تجربه در منابع مربوط به زندگی تبعیدی او ثبت شده است؛ بااین‌حال، مشارکت در چنین نشست‌هایی به‌تنهایی برای توصیف کامل دیدگاه دینی او کافی نیست.
میراث و تأثیر
هوگو در زمان حیات خود به چهره‌ای برجسته در ادبیات و سیاست فرانسه تبدیل شد. نقش او در مناقشهٔ رمانتیسم، موفقیت رمان‌هایی چون بینوایان و گوژپشت نوتردام و موضع‌گیری‌های عمومی‌اش دربارهٔ عدالت و آزادی، سبب شد که آثار و فعالیت‌های او فراتر از ادبیات مورد توجه قرار گیرند.
آثار او بارها به قالب‌های گوناگون هنری راه یافته‌اند. بینوایان یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌هاست که اقتباس‌های نمایشی، موسیقایی، سینمایی و تلویزیونی متعددی از آن پدید آمده است. موزه‌ها، کتابخانه‌ها و مجموعه‌های آرشیوی فرانسه دست‌نوشته‌ها، طراحی‌ها، عکس‌ها و اسناد مرتبط با زندگی او را نگهداری می‌کنند و پژوهش دربارهٔ آثار و دیدگاه‌هایش ادامه دارد.
آثار برگزیده
جدول زیر گزیده‌ای از آثار شناخته‌شدهٔ هوگو را به تفکیک گونهٔ ادبی نشان می‌دهد. این جدول جامع نیست و تمام نوشته‌ها و نسخه‌های منتشرشدهٔ او را در بر نمی‌گیرد.
کتاب‌شناسی برگزیده
Hovasse, Jean-Marc. Victor Hugo. Tome I : Avant l'exil, 1802–1851. Paris: Fayard, 2001.
Hovasse, Jean-Marc. Victor Hugo. Tome II : Pendant l'exil, 1851–1864. Paris: Fayard, 2008.
Robb, Graham. Victor Hugo. London: Picador, 1997.
Bellos, David. The Novel of the Century: The Extraordinary Adventure of Les Misérables. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2017.
