آبادان، مدرسهای که نیمهکاره ماند و انگلیسیِ خودآموخته
نجف دریابندری در سال ۱۹۲۹ در آبادان به دنیا آمد. پدرش ناخدا خلف، راهنمای کشتیها بود و نجف در کودکی او را از دست داد. تا پایهٔ نهم در مدرسهٔ رازی درس خواند، سپس تحصیل رسمی را رها کرد و وارد بازار کار شد. حضور انگلیسیزبانان در صنعت نفت آبادان کنجکاوی او را برانگیخت و زبان انگلیسی را عمدتاً با مطالعه و تمرین شخصی آموخت.
از شرکت نفت تا نخستین ترجمهها
در جوانی در شرکت نفت کار کرد و برای نشریات آن دربارهٔ سینما نوشت. ترجمه را با داستانهایی از ادبیات آمریکا آزمود و در ۱۹۵۳ ترجمهٔ «وداع با اسلحه» ارنست همینگوی را آماده کرد؛ کتاب حدود یک سال بعد در تهران منتشر شد. همین آغاز، پیوند همیشگی او با نثر آمریکایی و یافتن معادلهای زنده در فارسی را شکل داد.
زندان و ترجمهٔ فلسفه
پس از کودتای ۱۳۳۲ بهدلیل فعالیت سیاسی بازداشت شد. حکم اولیهٔ سنگین او در چند مرحله کاهش یافت و چهار سال زندانی بود. در زندان بهجای کنارگذاشتن کار، کتاب فراهم کرد، نقاشی کشید و ترجمهٔ «تاریخ فلسفهٔ غرب» برتراند راسل و چند اثر دیگر را پیش برد. در ۱۹۵۸ آزاد شد و دیگر به آبادان بازنگشت.
فرانکلین، ادبیات جهان و زبان فارسی
پس از آزادی با مؤسسهٔ فرانکلین همکاری کرد؛ منبع فرهنگی رسمی ایران این دوره را حدود هفده سال و پایان آن را ۱۹۷۵ ثبت میکند. در این سالها و پس از آن، آثاری از همینگوی، فاکنر، مارک تواین، راسل، جبران خلیل جبران، کازوئو ایشیگورو و ای. ال. دکتروف را به فارسی برگرداند. ویژگی کار او فقط «روانی» نبود؛ لحن هر نویسنده را میسنجید و برای طنز، گفتوگو یا نثر فلسفی فارسیِ متناسب پیدا میکرد.
«چنین کنند بزرگان»؛ عنوانی که خودش بخشی از ترجمه شد
The Decline and Fall of Practically Everybody عنوانی طولانی و کنایهآمیز دارد، اما دریابندری برای ترجمهٔ فارسی نام «چنین کنند بزرگان» را برگزید؛ عنوانی خلاقانه که در بازار فارسی تثبیت شد و ترجمهٔ لفظبهلفظ عنوان اصلی نیست. توان او در بازآفرینی شوخیهای ویل کاپی باعث شد نثر فارسی کتاب شخصیت مستقلی پیدا کند، بیآنکه نقش نویسنده و مترجم با هم اشتباه شود.
خانواده، آشپزی و همکاری با فهیمه راستکار
همسر او فهیمه راستکار، بازیگر، دوبلور و مترجم بود. این دو «کتاب مستطاب آشپزی، از سیر تا پیاز» را با هم نوشتند؛ اثری دوجلدی که دستور غذا را با تاریخ، فرهنگ و طنز زبانی ترکیب میکند. منابع عمومی سه فرزند برای دریابندری ثبت کردهاند، اما این صفحه از انتشار نام یا جزئیات خصوصیِ تأییدنشده پرهیز میکند. فهیمه راستکار در سال ۲۰۱۲ درگذشت.
جایزه و میراث حرفهای
دانشگاه کلمبیا جایزهٔ Thornton Wilder Prize for Translation را برای ترجمهٔ ادبیات آمریکا به او اعطا کرد. در ۲۰۱۷ نامش بهعنوان گنجینهٔ زندهٔ بشری در فهرست حاملان میراث ناملموس ایران ثبت شد. این دو افتخار دو سوی کار او را نشان میدهند: انتقال ادبیات جهان و ساختن نثری که خود بخشی از میراث فارسی شد.
درگذشت
دریابندری پس از چند دوره بیماری و بستریشدن، ۴ مه ۲۰۲۰ در خانهاش در تهران درگذشت. او در محصول «چنین کنند بزرگان» مترجم است؛ ویل کاپی نویسنده و بهرام دبیری تصویرگر چاپ نشر کارنامهاند. این نقشها در صفحه و Book schema جداگانه ثبت میشوند.
