نظامی گنجویNizami Ganjavi

زندگی‌ای که از لابه‌لای شعر پیدا می‌شود

نزدیک‌ترین تذکره فارسی به روزگار نظامی درباره زندگی او بسیار کوتاه است و زندگی‌نامه‌های مفصل‌تر چند قرن بعد نوشته شده‌اند. منبع اصلی، اشاره‌هایی است که خود شاعر در خمسه درباره نام، سن، اعضای خانواده و حامیان سیاسی پراکنده کرده است. بنابراین روایت‌های دقیق و نمایشی از کودکی، سفرها یا خلوت صوفیانه او را نباید بدون سند هم‌زمان به‌عنوان واقعیت نوشت. نام الیاس، تخلص نظامی، پیوند پایدارش با گنجه و وجود پسرش محمد از داده‌های مطمئن‌ترند.

کودکی، یتیمی و آموزش ناشناخته

نظامی احتمالاً میان ۵۳۵/۱۱۴۱ و ۵۴۰/۱۱۴۶ در فضای شهری گنجه به دنیا آمد. روایت رایج می‌گوید پدر و مادرش را زود از دست داد و دایی مادری‌اش، خواجه عمر، سرپرستی و آموزش او را بر عهده گرفت؛ با این حال برای این دوره سند هم‌زمان مفصلی نداریم. نام پدر از نسب شاعر یوسف است. درباره نام و تبار مادر و حتی برخی حلقه‌های شجره، اختلاف نسخه و تفسیر وجود دارد و نباید یک روایت قومی را قطعی جلوه داد.

هیچ مدرسه، استاد یا مدرک تحصیلی معینی برای او ثبت نشده است. در عوض، شعرهایش آشنایی عمیق با ادبیات فارسی و عربی، قرآن و فقه، تاریخ، پزشکی، نجوم، موسیقی، گیاه‌شناسی و دانش طبیعی روزگار را نشان می‌دهند. این گستره دانش واقعی است، اما ساختن نام دانشگاه یا رشته تحصیلی برای شاعری در قرن دوازدهم نادرست خواهد بود.

گنجه، خلوت و رابطه پیچیده با دربار

نظامی به دوری از دربار شهرت دارد، اما این گزاره نباید به افسانه «هیچ ارتباطی با قدرت نداشت» تبدیل شود. همه مثنوی‌های بلند او به چهره‌های سیاسی تقدیم شده‌اند و خسرو و شیرین در دوره‌های مختلف برای طغرل سوم، محمد جهان‌پهلوان و قزل‌ارسلان بخش‌هایی ستایش‌آمیز گرفته است. فصل پایانی آن از دیدار شاعر با قزل‌ارسلان خبر می‌دهد. در عین حال، نظامی برخلاف بسیاری از مدیحه‌سرایان به‌صورت دائمی در خدمت یک دربار نماند و درون داستان‌ها پادشاهان را با معیار عدالت، خویشتن‌داری و مسئولیت می‌سنجد.

خاقانی شروانی و مهستی گنجوی در همان جهان فرهنگی قفقاز و آذربایجان می‌زیستند، اما سند روشنی برای دوستی یا دیدار شخصی آنان با نظامی در دست نیست. هم‌زمانی جغرافیایی را نباید به رابطه مستند تبدیل کرد.

همسران، محمد و سوگی که وارد شعر شد

پژوهشگران بر پایه اشاره‌های خمسه احتمال می‌دهند نظامی سه بار ازدواج کرده باشد. همسر نخست زنی قپچاق بود که در روایت‌های متأخر هدیه فرمانروای دربند دانسته شده است. نام «آفاق» برای او مشهور شده، اما قطعی نیست؛ برخی محققان واژه مربوط در شعر را اسم خاص نمی‌دانند. از این ازدواج تنها فرزند شناخته‌شده شاعر، محمد، به دنیا آمد.

در بخشی از خسرو و شیرین که حدود ۱۱۸۰ تا ۱۱۸۱ تاریخ‌گذاری می‌شود، نظامی از مرگ همسر نخست یاد می‌کند و محمد هفت‌ساله را خطاب قرار می‌دهد. در لیلی و مجنون، محمد حدود چهارده سال دارد و پدر به او سفارش می‌کند که به نام و شهرت پدر تکیه نکند. نظامی در اقبال‌نامه مرگ سه همسر را با پایان مثنوی‌ها پیوند می‌دهد، اما نام و سرگذشت دو همسر بعدی و هیچ فرزند دیگری به‌طور معتبر ثبت نشده است.

از مخزن‌الاسرار تا اخلاق داستانی

مخزن‌الاسرار، احتمالاً در یا اندکی پس از ۵۶۱/۱۱۶۶، منظومه‌ای تعلیمی است که از حدیقةالحقیقه سنایی الهام گرفت و با حکایت‌ها و تصویرهای فشرده راه خود را ساخت. پژوهش جدید این تاریخ را حدود یک دهه زودتر از تاریخ سنتی پیشنهاد می‌کند. در آثار بعدی، اخلاق دیگر خطابه‌ای جدا از قصه نیست؛ در تصمیم شخصیت‌ها، رابطه عشق و قدرت و پیامد شهوت یا خودکامگی عمل می‌کند.

عشق، زن و بازنویسی گذشته

خسرو و شیرین مواد شاهنامه، تاریخ ساسانی و روایت‌های قفقاز را بازآرایی می‌کند و شیرین را شخصیتی مستقل می‌سازد که رابطه بی‌تعهد را نمی‌پذیرد. لیلی و مجنون روایت‌های عربی پراکنده را به تراژدی منسجمی درباره عشق، جامعه و جنون بدل می‌کند. نظامی پیشینیان را صرفاً تکرار نکرد؛ اپیزودهایی را که آنان مفصل گفته بودند کوتاه کرد، مواد تازه را برجسته ساخت و زاویه دید روان‌شناختی و اخلاقی خود را به شخصیت‌ها داد.

هفت پیکر، اسکندرنامه و دانش زمانه

هفت پیکر داستان بهرام گور را به معماری هفت گنبد، رنگ‌ها، سیارات، روزهای هفته و روایت‌های هفت شاهدخت پیوند می‌دهد. اسکندرنامه در دو بخش شرف‌نامه و اقبال‌نامه، فاتح مقدونی را به فرمانروای جوینده دانش، حکمت و در برخی لایه‌ها پیامبری جهان‌گرد تبدیل می‌کند. پزشکی، نجوم، گیاه‌شناسی، موسیقی و فلسفه برای نظامی تزئین سطحی نیستند؛ مصالح تصویر، گفت‌وگو و ساختمان روایت‌اند.

سرچشمه‌ها، مرگ و میراث

نظامی از حدیقه سنایی، شاهنامه فردوسی، ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی، ورقه و گلشاه عیوقی، سیاست‌نامه نظام‌الملک، تاریخ طبری، حکایت‌های عربی و سنت شفاهی الهام گرفت. نخستین پاسخ کامل و مشهور به خمسه او را امیرخسرو دهلوی در ۷۰۱/۱۳۰۱–۱۳۰۲ به پایان رساند؛ خواجوی کرمانی، جامی، هاتفی و نوایی این سنت را ادامه دادند. خمسه در کنار شاهنامه از پرتصویرترین متن‌های هنر نسخه‌آرایی فارسی شد.

تاریخ درگذشت قطعی نیست. سنگ مزاری که احتمال اصالت دارد ۴ رمضان ۶۰۵ / ۱۲ مارس ۱۲۰۹ را ثبت می‌کند، اما منابع قدیم و جدید تاریخ‌هایی تا ۱۲۱۷ نیز داده‌اند. علت پزشکی یا چگونگی مرگ در منبع معتبر ثبت نشده است؛ پس نسبت‌دادن بیماری، حادثه یا قتل به او جعل خواهد بود.