بهرام بیضایی نمایشنامهنویس، فیلمساز، پژوهشگر و آموزگاری بود که تاریخ و اسطوره را از قاب موزه بیرون آورد و به پرسشهای امروز پیوند زد. او بیش از هفتاد کتاب منتشر کرد، ده فیلم بلند و چهار فیلم کوتاه ساخت و چهارده نمایش را کارگردانی کرد. از «نمایش در ایران» و «مرگ یزدگرد» تا «باشو غریبه کوچک»، «مسافران» و «هزارافسان کجاست؟»، کارش پیوسته درباره این بود که چه کسی روایت تاریخ را میسازد و چه کسانی از قاب آن حذف میشوند.
او در خانوادهای ادبی و آشنا با تعزیه بزرگ شد، دانشگاه تهران را به اعتراض به بیاعتنایی استادان به نمایش ایرانی رها کرد، اما بعد همانجا عضو هیئت علمی و مدیر گروه شد و در ۱۹۸۱ به اجبار کنار گذاشته شد. سانسور، توقیف فیلمها و تهدید، مسیر کارش را بارها برید؛ با این حال در ایران و سپس طی پانزده سال در استنفورد به نوشتن، تدریس و صحنهبردن نمایش ادامه داد. بیضایی ۲۶ دسامبر ۲۰۲۵، درست در هشتادوهفتمین زادروزش، در خانهاش در پالو آلتو درگذشت. استنفورد و ایرانیکا علت پزشکی مرگ را اعلام نکردهاند؛ هر ادعای دقیقتر در این پرونده کنار گذاشته شده است.
25 کتاب مرتبط در سایت ثبت شده است.
۵ دی ۱۳۱۷ / ۲۶ دسامبر ۱۹۳۸، تهران.
۲۶ دسامبر ۲۰۲۵، خانهاش در پالو آلتو کالیفرنیا، در هشتادوهفتمین زادروز؛ علت پزشکی عمومی نشده است.
نعمتالله بیضایی، شاعر و پژوهشگر، و نیره موفق؛ مادربزرگ مادری نیز در آشنایی او با قصهها نقش داشت.
نیاکان پدری نویسندگان و گردانندگان تعزیه در آران و بیدگل؛ حسین پرتو بیضایی از خویشاوندان پژوهشگر خانواده.
ادبیات فارسی دانشگاه تهران تا ۱۹۶۰؛ ترک تحصیل در اعتراض به بیاعتنایی دانشگاه به نمایشهای ایرانی.
منیر اعظم رامینفر از ۱۹۶۵ تا جدایی؛ مژده شمسایی از ۱۹۹۲ تا مرگ او.
نیلوفر، ارژنگ که چندماهگی در ۱۹۶۸ درگذشت، نگار و نیاسان متولد ۱۹۹۵.
نمایشنامهنویس، فیلمنامهنویس، کارگردان تئاتر و سینما، پژوهشگر و مدرس دانشگاه.
بیش از ۷۰ کتاب، ۱۰ فیلم بلند، ۴ فیلم کوتاه و ۱۴ اجرای کارگردانیشده؛ شش اجرا در استنفورد.
نمایش در ایران، پهلوان اکبر میمیرد، مرگ یزدگرد، رگبار، غریبه و مه، کلاغ، باشو غریبه کوچک، مسافران، سگکشی و هزارافسان کجاست؟
کانون نویسندگان ایران در ۱۹۶۸، انجمن سینماگران پیشرو در ۱۹۷۳ و جامعه مولفان و مصنفان تئاتر در ۱۹۶۳.
استاد مدعو از ۱۹۶۹، عضو تماموقت هیئت علمی از ۱۹۷۳ و اخراج اجباری در ۱۹۸۱.
مدرس بیتا دریاباری در مطالعات ایران از ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵؛ تدریس، پژوهش و شش اجرای صحنهای.
جایزه بیتا ۲۰۱۴، دکترای افتخاری سنت اندروز ۲۰۱۷ و جایزه ونیز کلاسیک ۲۰۲۵ برای مرمت «باشو».
تولد در ۲۶ دسامبر در تهران، در خانواده نعمتالله بیضایی و نیره موفق.
آشنایی با شعر، قصههای عامیانه و میراث تعزیه از راه پدر، مادر، مادربزرگ و تاریخ خانوادگی آران و بیدگل.
گریز از فضای متعصب مدرسه به سینماها، کانون فیلم و اجراهای گروه هنر ملی.
نوشتن نخستین نسخه «آرش» در نوزدهسالگی، در گفتوگو با منظومه آرش کمانگیر سیاوش کسرایی.
ترک رشته ادبیات فارسی دانشگاه تهران و آغاز کار در دفتر اسناد رسمی دماوند؛ تمرکز بر پژوهش تعزیه.
نوشتن و بازپرداخت «آرش» و «اژدهاک» با رویکرد تازه به اسطوره و قهرمان.
مشارکت در بنیانگذاری جامعه مولفان و مصنفان تئاتر؛ نگارش «پهلوان اکبر میمیرد» در همین دوره.
انتشار پژوهش مرجع «نمایش در ایران» و ازدواج با منیر اعظم رامینفر.
تولد دختر نخست، نیلوفر بیضایی، که بعدها نمایشنامهنویس و کارگردان شد.
تولد و درگذشت چندماهگی پسرش ارژنگ؛ مشارکت در بنیانگذاری کانون نویسندگان ایران.
تهدید در جریان اجرای «سلطان مار» در مشهد و آغاز تدریس مدعو در دانشگاه تهران.
ساخت نخستین فیلم کوتاه، «عمو سیبیلو»، و ورود جدی به فیلمسازی موج نو.
ساخت فیلم کوتاه «سفر» و فیلم بلند «رگبار»؛ تولد دخترش نگار.
عضویت تماموقت در هیئت علمی دانشگاه تهران و مشارکت در بنیانگذاری انجمن سینماگران پیشرو.
ساخت «غریبه و مه»، تلفیقی از آیین، اسطوره، تاریخ و تعلیق.
ساخت «کلاغ» با محور جستوجوی هویت، تصویر و حافظه شهری.
ساخت «چریکه تارا»؛ فیلم پس از انقلاب با محدودیت نمایش روبهرو شد.
نوشتن نمایشنامه «مرگ یزدگرد»، بازجویی چندروایتی از تاریخ رسمی.
ساخت فیلم «مرگ یزدگرد» و اخراج اجباری از دانشگاه تهران.
نوشتن «فتحنامه کلات» در دوره افزایش سانسور و محدودیت تولید.
دریافت مجوز ساخت «باشو غریبه کوچک».
پایان ساخت «باشو»؛ آغاز ممنوعیت نمایش که تا ۱۹۸۹ ادامه یافت.
نوشتن آثاری چون «طومار شیخ شرزین»، «دیباچه نوین شاهنامه» و «کارنامه بندار بیدخش» در دوره محدودیت.
ساخت «شاید وقتی دیگر»؛ پیوستن موقت به خانواده مهاجر در سوئد پس از ممنوعیت کار سوسن تسلیمی.
نمایش عمومی «باشو غریبه کوچک» پس از چند سال توقیف؛ بازگشت بیضایی به ایران و جدایی از همسر نخست.
ساخت و نمایش «مسافران» و ازدواج با مژده شمسایی.
تولد نیاسان، پسر بیضایی و مژده شمسایی؛ نمایش مرور آثار در جشنواره وین.
اقامت یکساله در آلمان با حمایت انجمن بینالمللی نویسندگان در دوره تهدید روشنفکران ایرانی.
نوشتن «افرا یا روز میگذرد» و «مجلس قربانی سنمار»؛ ساخت فیلم کوتاه «گفتوگو با باد».
اکران «سگکشی»، تریلری شهری با قهرمان زن در برابر شبکه فساد و فریب.
انتشار «هزار و یکمین شب» و پژوهش «ریشهیابی درخت کهن»؛ دریافت جایزه یک عمر فیلمسازی جشنواره استانبول.
ساخت مستند کوتاه «قالی سخنگو» درباره پیوند نقش قالی و روایتهای شاهنامهای.
ساخت «وقتی همه خوابیم» و آغاز فرایند مهاجرت و همکاری با استنفورد.
ترک ایران و آغاز تدریس رسمی در استنفورد با عنوان مدرس بیتا دریاباری در مطالعات ایران.
انتشار «هزارافسان کجاست؟» و اجرای «جانا و بلادور» و سپس «آرش» در استنفورد.
دریافت جایزه بیتا برای دستاورد هنری و دفاع از آزادی آفرینش.
اجرای «گزارش ارداویراف» و «طربنامه» در استنفورد.
دریافت دکترای افتخاری ادبیات از دانشگاه سنت اندروز اسکاتلند.
اجرای «چهارراه» در استنفورد.
اجرای «داشآکل به گفته مرجان» و دریافت جایزه بهترین فیلم مرمتشده ونیز کلاسیک برای «باشو».
درگذشت در خانهاش در پالو آلتو، در هشتادوهفتمین زادروز؛ علت پزشکی اعلام نشد.
بهرام بیضایی ۵ دی ۱۳۱۷، برابر با ۲۶ دسامبر ۱۹۳۸، در تهران به دنیا آمد. پدرش نعمتالله بیضایی شاعر و پژوهشگر بود و مادرش نیره موفق، همراه مادربزرگ مادری، با ادبیات و قصههای عامیانه زندگی میکردند. نیاکان پدری در آران و بیدگل نویسنده و گرداننده تعزیه بودند و پسرعموی پدر، حسین پرتو بیضایی، نخستین تکنگاری تاریخ زورخانه را در ۱۹۵۸ نوشت. بنابراین علاقه او به نمایش آیینی از یک «کشف ناگهانی» نیامد؛ حافظه خانوادگی و پژوهش شخصی از کودکی در هم تنیده بودند.
والدین او به جامعه بهایی تعلق داشتند و بیضایی در نوجوانی تبعیض و تعصب مذهبی را از نزدیک دید. ایرانیکا این تجربه را یکی از سرچشمههای نگاه او به حاشیهراندهشدگان میداند، اما زندگی و آثارش را نباید به یک برچسب دینی فروکاست. او ادیان ایرانی، تشیع، اسطوره و آیین را مقایسهای مطالعه کرد و در نمایشها نشان داد چگونه روایتهای قدرت، انسانها را به قهرمان و دیو تقسیم میکنند. زنان، اقلیتها، کودکان، روشنفکران و آدمهای فرودست در آثارش اغلب به مرکز قاب میآیند.
در فضای پس از کودتای ۱۹۵۳، تعصب بعضی معلمان و همکلاسیها مدرسه را برای نوجوان بیضایی تحملناپذیر کرد و او گاه کلاس را رها میکرد تا در سینماها، کانون فیلم و گروه هنر ملی با فیلم هنری و تلاشهای علی نصیریان و عباس جوانمرد آشنا شود. در دانشگاه تهران ادبیات فارسی خواند، اما وقتی دید نمایشهای ایرانی نزد استادان موضوعی شایسته پژوهش تلقی نمیشوند، در ۱۹۶۰ تحصیل را نیمهکاره گذاشت. نداشتن مدرک مانع پژوهش نشد؛ پرسشی که دانشگاه رد کرده بود، موضوع عمر او شد.
پس از ترک دانشگاه در دفتر اسناد رسمی دماوند کار کرد. تماشای یک اجرای محلی تعزیه توجهش را نه فقط به موضوع مذهبی، بلکه به فن صحنه، جابهجایی، نشانهگذاری رنگ، موسیقی و رابطه بازیگر و تماشاگر جلب کرد. شروع به انتشار مقاله درباره نمایشهای بومی کرد و بعد به اداره هنرهای دراماتیک انتقال یافت. او نمایش ژاپن، چین و جنوب آسیا را نیز مطالعه کرد تا تئاتر ایران را میان سنتهای آسیایی ببیند، نه فقط بهعنوان نسخه عقبمانده تئاتر اروپا.
کتاب «نمایش در ایران» در ۱۹۶۵ نخستین بررسی جامع شواهد تاریخی نقالی، خیمهشببازی، تعزیه و روحوضی بود و هنوز اثری مرجع است. بیضایی نمیخواست فرم قدیم را بیتغییر روی صحنه برگرداند؛ سازوکار آن را میشکافت و برای مسئله معاصر بازمیساخت. «آرش»، «اژدهاک»، سهگانه عروسکی، «چهار صندوق»، «هشتمین سفر سندباد»، «سلطان مار» و «پهلوان اکبر میمیرد» روایت قهرمان و ضدقهرمان را جابهجا کردند و نشان دادند هر دو ممکن است قربانی دستگاه قدرت باشند.
بیضایی در ۱۹۶۵ با منیر اعظم رامینفر ازدواج کرد. دخترشان نیلوفر در ۱۹۶۷ به دنیا آمد و خود نمایشنامهنویس و کارگردان تئاتر شد. پسرشان ارژنگ در ۱۹۶۸ چند ماه پس از تولد درگذشت؛ منبع مرجع علت پزشکی مشخصی ارائه نمیکند. دختر دیگرشان نگار در ۱۹۷۲ متولد شد و در سوئد زندگی کرد. عکس عروسی ۱۹۶۵ که در این صفحه آمده، منیر، بهرام و چند چهره تئاتر از جمله پرویز صیاد و پرویز فنیزاده را در یک قاب ثبت کرده است.
بیضایی در ۱۹۶۸ از بنیانگذاران کانون نویسندگان ایران شد. اجرای «سلطان مار» در مشهد در ۱۹۶۹ با تهدید تندروهای چپ روبهرو شد و او فعالیت صحنهای را کاهش داد. همان سال استاد مدعو گروه هنرهای نمایشی دانشگاه تهران شد و از ۱۹۷۳ عضو تماموقت هیئت علمی بود. آموزش بازیگری، طراحی، نمایشنامهنویسی و کارگردانی را به یک کارگاه جدی تبدیل کرد و مدتی ریاست گروه را بر عهده داشت. در ۱۹۸۱ نیروهای اسلامگرا او را از دانشگاه کنار گذاشتند؛ استعفای آزادانه نبود، قطع اجباری یک مسیر آموزشی بود.
از ۱۹۷۰ تجربه نمایش را به سینما برد. دو فیلم کوتاه «عمو سیبیلو» و «سفر» و فیلمهای بلند «رگبار»، «غریبه و مه»، «کلاغ» و «چریکه تارا» در دهه ۱۹۷۰ او را به چهره اصلی موج نوی ایران تبدیل کردند. میزانسن، ورود و خروج شخصیت، آینه، نقاب، جمعیت و آیین در فیلمهایش همانقدر مهماند که داستان. بسیاری از فیلمها زن را عامل شناخت و کنش قرار میدهند؛ نه قربانی خاموش و نه نماد تزئینی ملت.
«مرگ یزدگرد» در ۱۹۷۹ نوشته شد و فیلم آن در ۱۹۸۱ ساخته شد؛ سه آسیابان در برابر دوربین و دادگاه، روایتهای متناقض از مرگ آخرین شاه ساسانی میسازند و حقیقت رسمی را ناممکن میکنند. برای «باشو غریبه کوچک» در ۱۹۸۴ مجوز گرفت، فیلم را دسامبر ۱۹۸۵ تمام کرد، اما نمایش عمومی تا فوریه ۱۹۸۹ ممنوع ماند. پسر جنگزده جنوبی و زن گیلک بدون زبان مشترک، خانوادهای بیرون از خون و قوم میسازند. فیلم در مرمت تازه، در ۲۰۲۵ جایزه بهترین فیلم مرمتشده بخش کلاسیک ونیز را گرفت.
پس از ممنوعیت حضور سوسن تسلیمی بر پرده و مهاجرت خانواده به سوئد، بیضایی نیز بعد از ساخت «شاید وقتی دیگر» به آنان پیوست. اما نتوانست کار در ایران را رها کند؛ از همسر نخست جدا شد و در ۱۹۸۹ با منابع مالی اندک به تهران بازگشت. دوره تازهای از نوشتن، چاپ نمایشنامه و فیلمنامه، و همکاری با انتشارات روشنگران و مطالعات زنان آغاز شد. «مسافران» در ۱۹۹۱/۱۹۹۲ مرگ و عروسی را در یک ساختار آیینی درهم آمیخت و از مادربزرگی ساخت که در برابر خبر قطعی مرگ مقاومت میکند.
بیضایی در ۱۹۹۲ با مژده شمسایی، بازیگر نقشهای اصلی آثارش، ازدواج کرد و پسرشان نیاسان در ۱۹۹۵ به دنیا آمد. شمسایی فقط همسر او نبود؛ بازیگر و همکار خلاقی بود که شخصیتهای زن قدرتمند «مسافران»، «سگکشی»، «وقتی همه خوابیم» و اجراهای صحنهای را مجسم کرد. آگهی رسمی استنفورد پس از مرگ بیضایی از مژده، دخترانش نیلوفر و نگار و پسرش نیاسان بهعنوان بازماندگان نام برد.
یک اقامت یکساله در آلمان در ۱۹۹۶، با حمایت انجمن بینالمللی نویسندگان و در اوج تهدید روشنفکران، فاصلهای موقت از فشارها ساخت. نمایشنامههایی چون «مجلس شبیه در ذکر مصائب استاد نوید ماکان»، «افرا»، «هزار و یکمین شب» و «طومار شیخ شرزین» روشنفکر خلاق را در برابر سانسور و فرصتطلبی میگذارند. فیلمهای «سگکشی» در ۲۰۰۱ و «وقتی همه خوابیم» در ۲۰۰۹ نیز بازار، خشونت و مناسبات پشت صحنه را نقد کردند. آثار او سنت و مدرنیته را دو اردوگاه ساده نمیبینند؛ ریشهها را میکاوند تا امکان اکنون را تغییر دهند.
دعوت و جابهجایی در فاصله ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۰ انجام شد و صفحه رسمی استنفورد آغاز تدریس او را ۲۰۱۰ ثبت میکند. او با عنوان رسمی «مدرس بیتا دریاباری در مطالعات ایران» تا ۲۰۲۵ درباره سینما، نمایش و اسطوره ایران درس داد، کارگاه بازیگری ساخت و شش نمایش روی صحنه برد: «جانا و بلادور»، «آرش»، «گزارش ارداویراف»، «طربنامه»، «چهارراه» و «داشآکل به گفته مرجان». او میگفت در استنفورد ایرانی را یافته که میتواند در آن بدون دستور حذف و ممنوعیت کار کند. این دوره تبعید خاموش نبود؛ یکی از پرکارترین فصلهای آموزشی و اجرایی او بود.
«ریشهیابی درخت کهن» پیوند روایتهای ایرانی را کاوید و «هزارافسان کجاست؟» در ۲۰۱۲/۲۰۱۳ ریشههای ایرانی داستان قابِ هزارویکشب را دنبال کرد. جایزه بیتا در ۲۰۱۴ و دکترای افتخاری ادبیات دانشگاه سنت اندروز در ۲۰۱۷ از تقدیرهای مهم این دورهاند. اجرای «داشآکل به گفته مرجان» در ۲۰۲۵ روایت مشهور صادق هدایت را از دید مرجان بازقاببندی کرد؛ نمونهای روشن از روش همیشگی بیضایی: سپردن سخن به کسی که روایت اصلی او را خاموش کرده بود.
بیضایی ۲۶ دسامبر ۲۰۲۵، در هشتادوهفتمین زادروزش، در خانهاش در پالو آلتو کالیفرنیا درگذشت. استنفورد خبر را ۱۲ ژانویه ۲۰۲۶ منتشر کرد و ایرانیکا نیز مرگ در روز تولد را ثبت کرد. هیچیک علت پزشکی مشخصی اعلام نکردند؛ بنابراین ادعاهای اینترنتی درباره سرطان یا عارضهای معین در این پرونده تکرار نمیشوند. زندگی او با یک علت مرگ تعریف نمیشود: نزدیک به هفت دهه پژوهش، فیلم، نمایش و آموزش، ابزارهایی ساختند تا فرهنگ ایران خودش را از زاویههای حذفشده دوباره ببیند.
No account yet?
Create an Account